Америкиниң диний әркинлик доклати : тибәт билән уйғур елидә диний әркинликни бастуруш күчәйди

Америка ташқи ишлар министирлиқи өткән җүмә күни дунядики һәр қайси дөләтләрниң 2008 ‏ - йиллиқ диний әркинлик әһвали тоғрисида доклат елан қилип, бир қисим дөләтләрни диний әркинлик әһвали алаһидә диққәт қилинидиған дөләтләр тизимликигә киргүзгән иди.
Мухбиримиз әркин
2008-09-22
Share
HumanRight-condi-rice-305 Америка ташқи ишларминистири кондализа райис бир байанат елан қилиш йиғинида.
Source: State.gov

Хитай диний әркинлик әһвали алаһидә диққәт қилинидиған дөләтләр тизимликигә киргүзүлгән болуп, доклатта хитай уйғур вә тибәтләрниң диний әркинликини бастурушни күчәйтиш билән әйибләнгән.

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң бу йилқи диний әркинлик доклати 19 ‏ - сентәбир күни елан қилинған болуп, доклатниң хитайға аит бөлүмидә даириләрниң айрим районларда болупму тибәт вә уйғур аптоном районида диний әркинликни бастурушни күчәйткәнликини тәнқидлигән. Хитайниң асасий қанундики диний әркинлик маддисиға қаримай йәр асти христан черкавлирини, фалунгоң муритлирини чәкләш вә бастурушни давамлаштуруватқанлиқини илгири сүргән доклатта, һөкүмәтниң тибәт вә уйғур аптоном районида диний әркинликкә болған һөрмитиниң начарлиқи, бу районларда диний бастурушни күчәйткәнлики, болупму уйғурларниң һәҗ қилиш, намаз оқуш, диний паалийәтләр билән шуғуллиниш, диний тәлим ‏ - тәрбийә елиш, диний китабларни бесиш һоқуқи еғир чәклимигә учраватқанлиқини тәкитлигән.

19 ‏ - Сентәбир күни доклат елан қилиш мунасивити билән өткүзүлгән америка ташқи ишлар министирлиқидики ахбарат йиғинида америкиниң диний әркинлик қаришини шәрһилигән ташқий ишлар министири кандилиза райис, диний әркинлик америка қиммәт қаришиниң ядроси һесаблинидиғанлиқини билдүргән. У мундақ дәйду": диний әркинлик дөлитимизниң ядросини тәшкилләйду. Бу һазирму һәм шундақ болуп кәлмәктә. Бизниң дөлитимиз әр - аялларниң баравәрлик асасиға бәрпа қилинған. Бу баравәрлик бизниң универсаллиққа игә, дәхли - тәрузсиз һоқуқтин бәһриман болушимизниң капалити. Һечқандақ бесимға учримай яшаш, өзимиз халиған йоллар билән ибадәт қилиш, ойлаш, пикир қилиш вә йиғилиш бу һоқуқниң әң муһим тәркиви қисими. Бизниң йеқинда мәмликәт ичи вә сиртидики мусулман мәсләкдашлиримиз вә достлиримизға ташқи ишлар министирлиқида иптар бериш шәрипигә игә болғанлиқимиз, улар билән иптарда ортақлашқанлиқимиз, буниң бир өрники...... Дөләтләр қошна әлләр билән әп өтүпла қалмай бәлки, өзи биләнму әп өтүши зөрүр. Бу дегәнлик охшимаслиқларға һөрмәт қилиш вә буни қанун билән қоғдаш дегәнликтур".

Доклатниң уйғурлардики диний әркинлик әһвалиға аит бөлүмидә уйғур пәрзәнтлириниң диний тәлим ‏ - тәрбийә елиши чәклиниватқанлиқини, уйғур аптоном районидики мәктәпләр һәр җүмә күни оқуғучиларни мәҗбурий өгинишкә орунлаштуридиғанлиқини, өгинишниң мәқсити оқуғучиларниң җүмә намизиға беришиниң алдини елиш икәнликини билдүргән.

Доклатта хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчисиниң 2005 ‏ - йили мартта дөләтниң балиларға диний сават беришни чәкләйдиған бәлгилимиси йоқлуқини илгири сүрүшигә қаримай, лекин "шинҗаң яш өсмүрләрни қоғдаш қанунини йолға қоюш бәлгилимиси"ниң 14 - маддисида " ата - анилар яки қануний игидарлар яш өсмүрләрниң диний паалийәт билән шуғуллинишиға йол қоймаслиқи керәк", дегән бәлгилимә барлиқини шундақла бәзи вақитларда диний паалийәтләрниң террорлуққа қарши туруш, дегән баһаниләр билән бастурулуватқанлиқини тәкитлигән. Доклатта мундақ дәйду": шинҗаң уйғур аптоном райони даирилири йеқинқи йиллардин бери рухсәтсиз диний паалийәт билән шуғулланғучиларға тутқун қилиш вә қолға елиш елип бармақта шундақла уларға дөләт бихәтәрлик җинайитини өз ичигә алған бир қатар җазаларни бәрмәктә.... Лекин даириләр мустәқиллиқни қоллайдиған тинч һәрикәтләрни, " қанунсиз" диний паалийәтләрни террорлуқ билән пәрқләндүрмәйдиғанлиқи үчүн конкрет бастуруш, тутқун қилиш, қолға елиш яки қануни җазаға тартиш вәқәлириниң сияси тәлипини тинч йоллар билән оттуриға қойғучилар, диний ибадәт қилғучилар яки зораван күч қолланғучиларниң қайси биригә қаритилғанлиқини пәрқләндүрмәк тәс".

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң диний ишлар әлчиси җон хәнфорд, 19‏ - сиентәбирдики ахбарат елан қилиш йиғинида мухбирларниң суаллириға җаваб бәргән болуп, у хитай һөкүмитиниң диний ишларға арилашмаслиқини тәләп қилди. Мухбирниң тибәт һәққидики суалиға җаваб бәргән җон хәнфорд " биз һөкүмәтниң лама тәйинләш, ламаларни тәрбийиләш ишлирини тохтитишини тәләп қилимиз. Биз бу ишларни һөкүмәтниң илкидики ишлар әмәс, диний өлималарниң илкидики ишлар болуши керәк, дәп һесаблаймиз. Биз шу нәрсини әскәртмәкчи, партийә әзалириниң вә партийә кадирлириниң динға ишинишини чәкләйдиған хитай компартийиси вә компартийә һөкүмити диний өлүмаларни тәйинләш имтиязини қолиға еливалса бу бир мәнтиқисизликтур" дәйду.

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң диний әркинлик доклатида йәнә, диний әсәрләрни рухсәтсиз басқан уйғур мусулманларни тутқун қиливатқанлиқини, "әсәбий диний унсурлар" қатарида түрмигә ташлаватқанлиқини тәкитлигән болуп, " башқа өлкә вә аптоном районларға селиштурғанда ш у а р һөкүмити балиларниң диний ибадәт билән шуғуллинишини чәкләйдиған еғир чәклимиләрни йолға қоюватқанлиқини, бәзи җайларда аяллар, балилар, партийиликләр вә хизмәтчиләрниң мәсчиткә киришини чәклигәнликини билдүргән. Доклатта мундақ дәйду": ш у а р һөкүмити оқутқучилар, профессорлар вә оқуғучиларниң һәтта рамизан ейидиму өзиниң диний етиқадини ипадилишини чәклигән. Бәзи йәрлик әмәлдарлар мәктәпләрдә рамизан ейидики тәшвиқатни күчәйтиш, роза тутуш вә диний ибадәт билән шуғуллинишни чәкләшни тәләп қилған".

Доклатта, хитайниң һәҗ сияситини тәнқидлигән шундақла уйғурларға һәҗ чәклимиси қоюливатқанлиқини илгири сүргән болуп, уйғур аптоном райони парткоминиң секритари ваң лечүәнниң 2007 ‏ - йили сөзлигән "йеңи вәзийәт вә йеңи мәсилиләр һөкүмәтни һәҗ паалийитини тизгинләш, қанунсиз һәҗ тәшкиллигүчиләргә зәрбә бериш, тарқақ һәҗ қилишниң алдини елиш, һәр милләт хәлқиниң шәхси мәнпәәтини қоғдаш үчүн мәҗбурлаш тәдбирлирини елишқа қистимақта" дегән сөзини алаһидә хатириләткән.

Америка ташқи ишлар министири кандилиза райис 19‏ - сиентәбирдики ахбарат йиғинида америкиниң хәлқара мунасивәтләрдә диний әркинликни актип алға сүридиғанлиқини билдүргән иди. У " қошма шитатлар дөлити диний әркинликни актип илгири сүриду. Чүнки диний әркинликни инсанийәтниң иззәт һөрмити, пуқралар җәмийитини алға сүрүш вә демократийиниң тәрәққиятида наһайити муһим әһмийәткә игә, дәп қарайду. Америка диний әнәниләрни кәмситишни рәт қилиду. Лекин биз буни баһанә қилип, сөз әркинликини боғушни қобул қилмаймиз. Чүнки бу җәмийәтни илгирилигән һалда аҗизлаштуриду " дәйду.

Америкиниң доклатида йәнә, уйғур христан муритлириниң тутқун қилиниватқанлиқини, уларниң диний һәрикити" қанунсиз" диний паалийәтләр билән әйиблиниватқанлиқини тәнқидләйду. Доклатта, уйғур христан мурити осман иминниң 2007 ‏ - йили әмгәк билән өзгәртиш җазасиға һөкүм қилинғанлиқини, қәшқәрлик алим һимитниң " дөләт бихәтәрликигә тәһдит селиш" җинайити билән тутқун қилинғанлиқини, лекин қәшқәр вилайәтлик оттура сот мәһкимиси 2008 ‏ - йили 27 ‏ - майда һимитниң делосини " дәлил ‏ - испат йетәрсиз" дегән сәвәб билән тәптиш органлириға қайтурувәткәнликини тәкитлигән.

Америка ташқи ишлар министирлиқи 1999 ‏ - йилдин бери һәр йили бир қетим дунядики бир қисим дөләтләрниң диний әркинлик әһвали тоғрисида доклат елан қилип кәлмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт