Җәнуби калифорнийә университетида '5 ‏- июл вәқәси' ниң характери талаш - тартиш қилинди

"5 - Июл вәқәси" йүз берип бир йилдин ашқан болсиму, лекин хитай һөкүмити чәтәлгә мутәхәссисләрни әвәтип, улар арқилиқ хитайниң һөкүмәт тәрәп қаршини тәшвиқ қилишни алға сүрүватиду. Өткән һәптиниң ахири шинҗаң университетиниң бир профессори җәнубий калифорнийә университетида мәхсус доклат бериш йиғини өткүзүп, "шинҗаңдики милләтләр мунасивитини қандақ чүшиниш керәк" дегән темида лексийә бәргән.
Мухбиримиз әркин
2010-09-27
Share
Xitay-tunggan-professor-Yang-zhongdong-305 Сүрәт, шинҗаң университетиниң туңган миллитидин болған җәмийәтшунаслиқ илмий бойичә профессори йаң җоңдоңниң америка җәнубий калифорнийә университети америка - хитай институти тор бетидә берилгән сүрити.
http://china.usc.edu Дин елинди.

Бу профессор нуқтилиқ һалда "5‏ - июл вәқәси" һәққидә тохтилип, бу вәқәниң характерини "миллий тоқунуш" дәп муәййәнләштүрүшкә қарши чиққан.
                    
"5 - ‏Июл вәқәси" йүз берип бир йилдин ашқан болсиму, лекин бу вәқәниң характерини немә, дәп бекитиш мәсилиси йәнила хитай һөкүмити билән уйғур тәшкилатлири, бәзи чәтәллик мутәхәссис вә уйғур зиялийлири билән хитай мутәхәссис вә зиялийлири арисидики күчлүк талаш-тартиш вә муназирә темиси болуп келиватиду. Өткән һәптә Шинҗаң университетиниң туңган миллитидин болған җәмийәтшунаслиқ илмий бойичә профессори яң җоңдоңниң америка җәнубий калифорнийә университетида доклат бериш йиғини Өткүзүп, "5 - июл вәқәси"ниң миллий тоқунуш әмәслики, буниң бир "аммиви вәқә" икәнликини илгири сүрүши чәтәллик мутәхәссис вә уйғур зиялийлириниң инкасини қозғиди.

Бәзи чәтәллик мутәхәссисләр яң җоңдоңниң пикригә қошулмайдиғанлиқини билдүрсә, бәзи уйғур зиялийлар яң җоңдоңниң қариши хитай һөкүмитиниң мәйдани билән бирдәк икәнлики вә униң хитай һөкүмитигә маслишип, бу вәқәниң характерини бурмилашқа урунғанлиқини илгири сүрмәктә.

Яң җоңдоң лос анҗилистики җәнубий калифорнийә университетида бәргән доклатида "5 - июл вәқәси"ни хитайлар билән уйғурлар арисидики миллий тоқунуш, дәп сүрәтләшкә қарши туридиғанлиқини билдүргән. Униң әскәртишичә, кишиләр арисидики кирим пәрқиниң егиз - пәслики бу вәқәниң келип чиқишидики һәқиқий сәвәб болуп, бу вәқә пәқәт җуңго җәмийитиниң қурулмисида йүз бәргән өзгириш җәрянидики бир аммиви характерлик иҗтимаий вәқәдин ибарәт икән. У, "мән қарши туридиған муһим нуқтиларниң бири, шинҗаңда йүз бәргән аммиви характерлик вәқәләрни ноқул миллий тоқунуш, дәп тонуштур. Әмәлийәттә бу вәқә пәқәт җуңго җәмийитиниң қурулмисида йүз бәргән өзгириш җәрянидики бир аммиви характерлик иҗтимаий вәқә. Биз бу вәқәни җуңго җәмийитиниң қурулмисидики өзгириштин ибарәт бу тарих арқа көрүнүш ичидә көзәткән вақтимиздила, шинҗаңда йүз бәргән аммиви характерлик иҗтимаий вәқәләрни техиму тоғра тонуп йетәләймиз шундақла шинҗаңниң тәрәққиятиниң техиму яхши усулини тапалаймиз," дегән.

Лекин әнглийидә яшайдиған уйғур зиялийси вә сиясий актиплиридин әнвәр тохтиниң әскәртишичә, яң җоңдоңниң қариши, хитай һөкүмитиниң "5 - июл вәқәси" үстидин чиқарған хуласиси билән бирдәк болуп, әмәлийәттә бу "5‏ - июл вәқәси"ниң аммиви һадисә икәнликини алға сүрүш арқилиқ уйғур хәлқиниң миллий мәнпәәти барлиқи, уларниң өз миллий мәнпәәтни қоғдашқа һәқ - һоқуқлуқ икәнликини инкар қилиштур.

Хитай һөкүмити "5 - июл вәқәси" йүз берип узун өтмәй мәзкур вәқәниң характерини бекитип, бу вәқәниң диний мәсилиму әмәс, миллий мәсилиму әмәслики, бу вәқә чегра ичи вә сиртидики "миллий бөлгүнчиләр" пиланлиған "топилаң" икәнликини елан қилған. Лекин чәтәлдики уйғур тәшкилатлири вәқәни бейҗиң һөкүмитиниң хитай көчмәнлирини көтүрүп, уйғурларни чәткә қеқиштин ибарәт кәмситиш характерлик сиясити кәлтүрүп чиқарғанлиқини илгири сүргән.

Лекин яң җоңдоңниң қаришичә, "5 - ‏июл вәқәси"ниң йүз беришидики негизлик сәвәбләрниң бири шәһәр билән йезиларниң кирим пәрқиниң чоңлуқидур. У, уйғурларниң көп қисминиң йезиларда яшайдиғанлиқини, хитайларниң көп қисми шәһәрләрдә олтурақлашқанлиқини әскәртип, дөләт игиликидики карханиларда миллий ишчи - хизмәтчиләргә нисбәт бериш, баҗ кәчүрүм қилиш қатарлиқ усуллар арқилиқ хусусй карханиларни миллий ишчи - хизмәтчи қобул қилишқа илһамландурушни тәкитлигән. Униң қаришичә, мәсилә иҗтимаий болуп, һәл қилиш нишани иҗтимаий мәсилиләргә қаритилиши лазим. Лекин уйғурларни тәтқиқ қилидиған америкилиқ бәзи мутәхәссисләр вә уйғур вәзийитигә йеқиндин диққәт қилип келиватқан америкидики бәзи хитай зиялийлириниң қариши яң җоңдоң билән бирдәк әмәс.
 
Йиғинда калифорнийидики помона университетиниң оттура асия мәсилилири тәтқиқатчиси җру гладней сөз қилип, яң җоңдоңниң қаришиға қошулмайдиғанлиқини билдүргән. Җру гладнейниң әскәртишичә, "5 - июл вәқәси" йеза билән шәһәр оттурисида йүз бәргән әмәс, бәлки бу вәқә дәл үрүмчи шәһириниң өзидә йүз бәргән. Вәқәдә тоқунушқан һәр иккила тәрәп үрүмчидә яшайдиған шәһәр аһалилиридур.

Өктичи хитай зиялийлириниң қаришичә, яң җоңдоң оттуриға қойған тоқунушниң сәвәби "иҗтимаий" дегән қараш шинҗаңдики ихтилапниң сәвәби әмәс, бәлки бу униң нәтиҗиси. Ихтилапниң сәвәби диний вә сиясий болуп, бу хитайларниң уйғурларниң өз өзини идарә қилиш һоқуқини рәт қиливатқанлиқидур.

Америкидики хитай вәзийәт анализчилиридин чен куйде әпәндиниң қаришичә, мәсилиниң һәл қилишниң әң асаслиқ чариси уйғурларниң аптоном һоқуқиға толуқ һөрмәт қилиш. У, "негизлик нуқтидин алғанда әң муһими йәрлик аз санлиқ милләтләргә җүмлидин уйғурлар вә башқа милләтләргә толуқ аптономийилик һоқуқ берилиши керәк. Болупму уларниң өз мәдәнийити, өрп - адити вә диний етиқади қатарлиқ алаһидиликлирини сақлап қелишиға капаләтлик қилиш лазим. Алди билән уларниң бу җәһәттики асаси һоқуқини қоғдап, андин бу асаста уларниң һоқуқ даирисиниң чәк - чегрисини бекитиш керәк. Һәтта көчмәнләр мәсилисиниму шу қатарда ойлишиш лазим. Шундақ қилғандила һәр қайси районлардики һәр милләт хәлқиниң һоқуқини қоғдиғили болиду. Мана бу әң һалқилиқ мәсилиләр. Йәрлик хәлқниң мәдәнийәт, өрп адәт, диний етиқадиға һөрмәт қилиш алдинқи шәрт. Бу һәрқандақ қанун чиқарғанда риайә қилишқа тегишлик шәрт болуши лазим" дәйду.

Лекин чен куйдениң әскәртишичә, җуңгодики аз санлиқ милләтләрниң аптономийилик орни, җүмлидин уйғурлар билән хәнзуларниң мунасивити қатарлиқ назук мәсилиләрниң һәл болуш -болмаслиқи җуңгониң сиясий қурулмисидики өзгиришкә мунасивәтлик болуп, җуңгониң һазирқи әһвали вә "шинҗаң"ниң нөвәттики вәзийитидин алғанда бу дәмаллиққа һәл болидиған мәсилиләр әмәс.

Лекин шинҗаң университети профессори яң җоңдоң "шинҗаң"дики уйғурлар билән хитайларда өз ара бир ‏- биригә қарши миллий өчмәнлик йоқлуқини тәкитлигән. Униң әскәртишичә, уйғурларниң аз дегәндә 6 дән 5 қисим өзлирини "җуңго пуқраси" һесаблайдиған болуп, көпчилик уйғурлар "шинҗаң"ни әзәлдин тартип җуңгониң бир қисми, дәп қарайдикән.

Әнвәр тохти болса яң җоңдоңниң бу сөзлиригә баһа берип, яң җоңдоңниң бу илмий нәзәрийиси сиясий җәһәттин хаталишип кәтмәслик асасиға қурулғанлиқини билдүрди.

Яң җоңдоң өзиниң бу тәтқиқатида хитай пәнләр академийиси йеза тәрәққият орни иҗтимаий мәсилиләр тәтқиқат мәркизиниң мәсули йү җйәнроңниң нәзәрийисигә асасланғанлиқини илгири сүргән болуп, у йү җйәнроңниң иҗтимаий һадисиләр һәққидики нәзәрийисини шинҗаңдики вәқәгә тәтбиқлиғанлиқини билдүргән. Лекин анализчиларниң әскәртишичә, йүй җйәнроң 2009 ‏- йили 2 - айда японийидә илмий доклат берип, шинҗаң вә тибәттики вәқәләрниң ичкири өлкиләрдики аммиви характерлик иҗтимаий һадисиләрдин пүтүнләй пәрқлинидиғанлиқини, ичкири өлкиләрдики аммиви вәқәләрдә хәлқниң маддий мәнпәәт тәлипи әкс етилидиғанлиқи, бу вәқәләрниң шинҗаң вә тибәттики вәқәләрдәк һакимийәтни һуҗум нишани қилған сиясий характерлик вәқәләр әмәсликини тәкитлигән.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт