Хитай һазирқи вәзийәтни узун муддәт сақлап қалалмайду

Хитайда бастуруш күчәйгәнсери, қаршилиқларму мас қәдәмдә күчийип, пуқраларда һөкүмәттин қорқуш еңи барғансери аҗизлап, өз һәқ-һоқуқлири үчүн күрәш қилиш җасарити күчәймәктә.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2011.09.19
muhit-bulghunush.jpg Завут-карханилардин чиққан ис-түтәктә булғанған шәһәр муһити. 2008-Йили 21-декабир. Қумул.
AFP

Франсийә ахбарат агентлиқиниң 19-сентәбир күни бейҗиңдин бәргән мәлуматида көрситилишичә, җеҗяң өлкиси хәйниң шәһири йүәнхуа базири хуңшяв кәнтидики нәччә йүзлигән пуқра пәйшәнбә күни қозғилип, қуяш енергийиси мәһсулатлирини ясайдиған бир завутқа бастуруп кирип, завуттики қанчилиған машиниларни пачақлап ташлиған. Нәтиҗидә сақчилар билән пуқралар арисида еғир тоқунуш келип чиққан. Шинхуа агентлиқиниң 19-сентәбир билдүрүшичә, мәзкур завут бихәтәрлик тәдбирлиригә риайә қилмай, еғир дәриҗидә муһит булғиниш һадисилири кәлтүрүп чиқарған һәмдә зәһәрлик маддиларни әтраптики су мәнбәлиригә қоюп бәргәнлики үчүн, завут әтрапидики дәрядики белиқларниң өлүшигә сәвәбчи болған. Бу завутта илгири йәнә 31 ишчи зәһәрлинип һәрхил кесәлгә гириптар болған. Охшашла алдинқи айда далйәндә пуқралар муһит булғинишқа қарши қозғилип чиқип, бир химийә завутиниң тақилишиға сәвәбчи болған иди.

Франсийә авази радиоси 17-сентәбир күни хитайдики пуқраларниң қаршилиқ һәрикәтлириниң сәвәби вә нәтиҗиси тоғрисида йеқиндила түрмидин чиққан хитай зиялийси чин юңминни зиярәт қилған иди. Хитайда “түрмидә йетиш падишаһи” дәп нам алған, хитай демократийә партийисиниң қурғучиси болған, илгири-кейин 20 йил хитай түрмисидә ятқан чин юңмин алди билән мухбирға өзиниң һазирқи әһвалидин мәлумат бәргән. Униң ейтишичә, сақчилар униң тор бәтләрдә мақалә йезишини вә чәтәл мухбирлириниң зияритини қобул қилишини чәкләйдикән. У “биринчидин тамақ йәймән, иккинчидин гәп қилимән, мени қайта әкирип солап қойсаңму, бу икки әқәллий әркинликимдин мәһрум қилалмайсән” дәйдикән. Сақчилар униң компютерини вирус әвәтип интернетқа уланмас қиливәткән, һәтта компютерини көтүрүп чиқип кетип, ичигә һәрхил юмшақ деталларни орнитип қоюп, хәт язалмайдиған қиливәткән чағдиму, у башқа техникларни тәклип қилип, компютерини әслигә кәлтүргән вә хитай һөкүмитигә қарши йезишни давамлаштурған.

Франсийә авази радиосида елан қилинған “хитай нөвәттики вәзийәтни узун муддәт сақлап қалалмайду” намлиқ зиярәт хатирисидә, хитай демократийә партийисиниң қурғучиси чин юңмин бирқанчә муһим көз қарашни оттуриға қойған. Буниң бири, хитай һөкүмитиниң бастурушлири күчәйгәнсери, қаршилиқларниңму мас қәдәмдә күчийиватқанлиқи, хитай пуқралирида һөкүмәттин қорқуш еңиниң барғансери аҗизлап, өз һәқ-һоқуқлири үчүн күрәш қилиш җасаритиниң күчийиватқанлиқи болған. Буниң үчүн, нурғунлиған кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң өз әркинлики, һаятиниң хәвпкә йолуқушиға қаримай демократийә үчүн күрәш қиливатқанлиқини, пуқраларниң еғир бесимға баш әгмәй, тушмутуштин қозғилип, һөкүмәткә бесим пәйда қиливатқанлиқини мисалға алған.

Иккинчиси, һазирқи һакимийәт бешидики мустәбитләрниң әрәб инқилабиниң хитайда баш көтүрүшидин вәһимә йәватқанлиқи, қандақла қаршилиқ йүз бәрмисун, уни шәпқәтсизләрчә бастуруп, “қәрәллик партлайдиған бомба мениң қолумда партлимисила болди” дегән идийә билән һакимийәтни кейинкиләргә сақ тапшуруп берип, мәсулийәттин өзини қачурушқа урунуватқанлиқи болған. Буниң үчүн, нурғунлиған қаршилиқларни қаттиқ бастуруп, йүзмиңларчә кишигә һәқсизлиқ қилғанлиқи, дуняда хитайдин өтә мустәбит бир һакимийәтниң қалмиғанлиқи, кейинки һакимийәт игилиригә қәрәллик партлайдиған бомбини, йәни ғәзәп-нәпрәтлири ичигә патмайватқан хәлқ қаршилиқлирини мирас қалдуруватқанлиқини мисал қилған.

Уйғур зиялийси, уйғур тәтқиқат мәркизи мудири пәрһат муһәммиди әпәндиниң қарашлири хитай зиялийси чин юңминниң қарашлиридинму ениқ болуп, у бу хусуста көз қарашлирини оттуриға қоюп өтти. Пәрһат муһәммиди әпәнди йәнә шәрқий түркистан мәсилисидә һазирқи хитай һакимийити билән диалог қурушниң мумкин әмәсликини тилға алди. 

20 Йил түрмидә ятқан бу хитай өктичиси үчинчи нуқтида, ғәрб билән хитай оттурисида давам қилип кәлгән қанун-түзүм диалоглириниң һечнемигә кар қилмайдиғанлиқини, хитай коммунист һакимийитини ғулитишта зораванлиқ қаршилиқлиридин сақлинишниң мумкин әмәсликини тәкитлигән. У хитайниң узун тарихидин мисаллар кәлтүрүп, хитайда тинч һакимийәт алмишишниң болуп бақмиғанлиқи, һазирқи хитай һакимийитиниң тарихтики һәрқандақ мустәбитләрдинму ешип кәткәнлики, әгәр хитайдики һоқуқдарлар сәл инсапқа келип тинч өзгиришни қобул қилса, йәниму еғир ақивәтләрниң йүз беришидин сақлиналайдиғанлиқи қатарлиқларни тилға елип, хитай һөкүмранлириға қарита “биз саңа бир тарихи пәләмпәй һазирлап берәйли, сән бизгә диалог үчүн сәһнә һазирлап бәргин” дегән.

“хитай нөвәттики вәзийәтни узун муддәт сақлап қалалмайду” намлиқ бу узун зиярәт хатириси бәш асаси тема астида шәрһийләнгән болуп, униңда, мәйли хәлқара еқим нуқтисидин болсун яки ички қаршилиқлар нуқтисидин болсун вә мәйли хитайниң һазирқи һөкүмранлириниң сиясәтлири нуқтисидин болсун яки йеңи һоқуқдарларниң сиясәтлири нуқтисидин болсун, хитайниң өз һөкүмранлиқини узун муддәт сақлап қалалмайдиғанлиқи әтраплиқ баян қилинған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.