Бейҗиң пән - санаәт университети профессориниң америкидики ранд ширкитиниң хитай һәққидики тәһлиллиригә бәргән баһаси

1945 ‏ - Йили қурулғандин башлап хәлқаралиқ мәсилиләрдә обектип тәһлил вә мәсилини һәл қилишниң үнүмлүк чарилирини оттуриға қоюш билән юқири инавәт қазинип келиватқан америкидики "ранд" RAND ширкитиниң хитай һәққидики тәтқиқат доклатиниң мәзмунлири йеқинда 'көзитиш журнили'да елан қилинған иди. Бу доклатта хитай һәққидә әқилгә мувапиқ баһа вә өткүз тәнқидләр оттуриға қоюлған иди.
Мухбиримиз вәли хәвири
2008.07.01

 Буниңдин кейин, бейҗиң пән - санаәт университетиниң иқтисадшунас профессори ху шиңду әпәнди бу доклатқа баһа берип бир мақалә елан қилди. Униңда баян қилинишичә, профессор ху шиңду ранд ширкитиниң хитай һәққидики тәһлиллирини оқуғандин кейин қаттиқ силкинип кәткән.

Профессор хушиңду ранд ширкитиниң тәнқитлиригә апирин оқуған

Иқтисади учқандәк тәрәққи қилған чоң қуруқлуқтики хитайларни, америкидики ранд ширкитиниң қилчә йүз - хатирә қилмастин туруп қаттиқ тәнқидлигәнликигә апирин оқуған бейҗиң пән - санаәт университетиниң иқтисадшунас профессори ху шиңду әпәнди, өзи бурун хоңкоңда нәшр қилдурған 'мәсилә чиқиватқан җуңго', 'җуңгодики әнәнивий шәқиқә кесәллики' дегән китаблирида хитайлар тоғрисида елип барған аччиқ тәһлилләр билән америкидики ранд ширкитиниң доклатидики тәһлилләрни селиштуруп көргәндин кейин, ранд ширкитиниң хитайлар һәққидики тәнқидлириниң муһим ноқтилирини айрип чиқип, уни алаһидә гәвдиләндүрүп көрсәткән вә униңда оттуриға қоюлған тәнқидләргә апирин оқуған.

Хәвәр архиплириға қариғанда, ху шиңду әпәнди1999‏ - йилидин буян бейҗиң пән - санаәт университетида иқтисадшунас профессор болуп ишләватиду. Униң тәтқиқат мақалилири җуңго мәркизи телевизийә истансиси, җуңго яшлири гезити, сингапордики бирләшмә гезити, хоңкоңдики сумруғ телевизийә истансиси, юлтузлуқ арал гезити қатарлиқ учур вастилирида елан қилинип кәлмәктә. Ху шиңду әпәндиниң 'җуңго кесили', 'җуңгода пәзиләт гумранлиқи', 'җуңго чирикләр дөлити', 'җуңгода җәсәтләр маарипи', 'җуңгода йеңилиқ яритиш роһиниң гумран болғанлиқи' қатарлиқ обзорлири уқурмәнләрдә чоңқур тәсир қозғиған иди.

Ранд ширкитиниң хитайлар һәққидики көз қарашлириниң тоғрилиқи немидә ипадилиниду?

Бейҗиң пән - санаәт университетиниң иқтисадшунас профессори ху шиңду әпәндиниң 'көзитиш журнили'да елан қилған баһасида баян қилинишичә, америкидики ранд ширкитиниң хитайлар һәққидики өткүр көз қарашлириниң тоғрилиқи, униңдики 'хитайларда әқил кам әмәс, кам нәрсә җүрәт билән виҗдан', 'хитайларниң арзу - һәвәслири техичә һайванларда болидиған җинсий вә йемәклик җәһәттики ачкөзлүк басқучида турмақта', 'америкиниң өлчими буйичә, хитай 2020 ‏ - йилиға кәлгәндә дунядики әң намрат дөләткә айлинип қалиду', 'хитайларда сәмимий - садақәтлик вә җәмийәткә болған мәсулийәтчанлиқ кам', 'хитайлардики шәхсийәтчилик вә рәһимсизлик җәмийитиниң илғарлиққа қарап тәрәққи қилалмаслиқидики түп амил', 'хитай 2020 - йилиға кәлгәндә дуняда инсанийәтниң яшишиға әң мувапиқ болмиған җайға айлиниду', 'чоң қуруқлуқтики хитайлар худди нишандин адашқан итқа охшап қалди' дегән муһим нуқтиларда вә бу көз қарашлар үчүн көрситилгән дәлил - испатларда ипадилиниду.

Ху шиңду әпәнди ранд ширкитиниң көз қарашлирини рәт қилмайду, әмма әпсуслиниду

‏ - ‏ Әпсуски, ‏ - ‏дәйду ху шиңду әпәнди америкидики ранд ширкитиниң хитай һәққидики тәһлиллиригә баһа берип язған мақалисидә. Профессор хуниң қаришичә, ранд ширкитиниң доклатида хитайлардики гумранлиқниң сәвәблири бивастә көрситилмигән, әмәлийәттә, униң сәвәби наһайити адди, у болсиму, хитайниң икки миң нәччә йүз йилдин буян дөләтни қанунға асасән әмәс, бәлки адәм билән идарә қилидиған мустәбит түзүм вә зораванлиқ, ялғанчилиқ сиясәт қоллиниливатқанлиқидин ибарәт.

Хитайда 1949 ‏ - йилидин кейин һәр йили нормалсиз өлүватқан адәм сани дуня саниниң %70 ни тәшкил қилиду

‏ - ‏Җуңгода 1949 ‏ - йилидин кейин һәр йили нормалсиз өлүватқан адәм сани дуня буйичә йиғилған санниң %70 ни тәшкил қилиду, ‏ - ‏ дәп баян қилиду ху шиңду әпәнди 'җуңгода йүз бериватқан қорқунушлуқ өлүм һадисилириниң қанунийити ' дегән мақалисидә. Ху шиңду әпәнди өзиниң бу мақалисини америкидики ранд ширкитиниң хитай һәққидики тәһлиллиригә баһа берип язған мақалисигә қошуп қойған. Униңда баян қилинишичә, җуңгода һәр йили көмүр кан вәқәлиридә нормалсиз өлүватқан адәм сани пүтүн дуня буйичә охшаш сәвәбтин өлгән адәм саниниң %70 ни тәшкил қилиду. Дуня нопусиниң 4 тин бирини тәшкил қилидиған җуңгода һәр йили өлүм җазаси билән өлтүрүлгән адәм саниму дуня буйичә охшаш сәвәбтин өлтүрүлгән адәм сани йиғиндисиниң %70 ни тәшкил қилиду.

Ху шиңду әпәнди мақалисидә, хитайда йүз бәргән йәр тәврәшләрдә өлгән адәм сани билән башқа дөләтләрдә йүз бәргән йәр тәврәштә өлгән адәм санини селиштуруп баян қилинишичә, 1992 ‏ - йили америкиниң калифорнийә шитатида 7.3 Бал йәр тәвригәндә бир адәм өлгән; аласкида 1964 ‏ - йили 8.5 Бал йәр тәвригәндә 130 адәм өлгән; лос анҗилиста 1952 ‏ - йили 7.7 Бал йәр тәвригәндә 12 адәм өлгән; 2007 ‏ - йили японийидә 6.9 Бал йәр тәвригәндә 11 адәм өлди; 2005 ‏ - йили японийидә 7.2 Бал йәр тәвригәндә адәм өлмигән иди. Әмма хитайда таңшәндә йәр тәвригәндә 240 миң адәм өлди, бу қетим сичүәндә йәр тәвригәндә 90 миң адәм өлди. Хитайда 1949 ‏ - йилидин буян йәр тәврәштә өлгән адәм сани пүтүн дуняда йәр тәврәштә өлгән адәм саниниң 54% ни тәшкил қилатти, буниңға бу қетим сичүәндә йүз бәргән йәр тәврәштә өлгән адәм санини қошқанда, һазир бу санму дуня буйичә йәр тәврәштә өлгән адәм сани йиғиндисиниң 70% дин көпрәкини тәшкил қилди. Бундақ нормалсиз өлүм көпинчә һалда хитайда һөкүмәтниң мәсулийәтсизликидин келип чиқти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.