Xitay yene 5 Uyghurgha ölüm jazasi, 8 Uyghurgha muddetlik we muddetsiz qamaq jazaliri berdi

Xitay yerlik hökümiti 5 - iyul ürümchi weqesige alaqidar dep qaralghan yene bir türküm kishiler üstidin sot achti we bularning ichide 4 nepirige ölüm jazisi berdi. Shuning bilen 5 - iyul ürümchi weqesige chétip ölümge höküm qilin'ghan Uyghurlar sani 20 neperdin ashti.
Muxbirimiz jüme
2010-01-26
Share
Olumge-buyrulghan-Uyghur-305.jpg 2009 ‏- Yili 12 - öktebir küni, xitay 6 uyghurgha ölüm jazasi 1 ige muddetsiz qamaq jazasi bergen bolup, süret, shu 7 uyghurning biri, ölümge höküm qilinghanlarning qataridiki adil rozi isimlik uyghur yashning sot üstidiki süriti.
AFP Photo

Kishilik hoquq teshkilatliri xitayning bu xildiki hökümliridin bi'aram bolghanliqini ilgiri sürüshmekte.

Xitay hökümiti 5 - iyul weqesini qanliq basturghandin kéyin, mezkur weqege alaqidar dep qaralghan bir türküm Uyghurlargha ötken bir nechche aydin buyan her xil derijide jaza élan qilip kelmekte idi.

25 - Yanwar ürümchi ottura sotning ürümchi weqesige alaqidarliqi ilgiri sürülgen yene 13 Neper Uyghur üstidin sot échip, barlarning ichidiki 4 nepirige ölüm jazasi, yene bir nepirige ikki yil kéchiktürülüp ijra qilinidighan ölüm jazasi, qalghan 8 nepirige muddetlik we muddetsiz qamaq jazaliri berdi.

Bu xitay hökümiti 5 - iyul ürümchi weqesige alaqidar délolar üstidin achqan eng yéngi sottur. Shinxu'a axbaratida sot heqqide bérilgen xewerge qarighanda, bu nöwet höküm élan qilin'ghan 13 jawabkarning hemmisi Uyghur.

Bu heqte toxtalghan kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishlar bölümining diréktori sofiy richardson, omumiy jehettin élip éytqanda xitayning 5 - iyul weqesige alaqidar jawabkarlarni sotlash jeryanining yenila bir so'al ikenlikini ilgiri sürdi.

Richardson mundaq dédi: "kishilik hoquqni közitish teshkilati bu hökümlerni bir qanche jehetlerdin ademni bi'aram qilidu dep tonuymiz. Aldi bilen biz ölüm jazasigha qarishi. Bu bek wehshiylik. Biz xitaydiki sotning qanuniy tertipidin ezeldin endishilinip kéliwatimiz. Bu adettiki sotlardimu shundaq. Emma bu bek sezgür délolar hésablinidu. Shunglashqa bu yerde, bu jawabkar özlirige artilghan jinayet ispatlirini közdin kechürüshke ruxset qilindimu, ulargha öz aldighan wakaletchi tutush pursiti bérildimu, ular xitay qanunlirida belgilen'gen hoquqlardin behrimen qilindimu qatarliq so'allar jawabsiz qaldi."

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishitning bildürüshiche, xitay hökümitining 5 - iyul weqesini bir terep qilish chariliri we uningdin kéyin bu heqte achqan sotliri qaratmiliqqa ige bolup, héchqandaq qanuniy tertipke uyghun kelmeydiken.

Dilshat rishitning bildürüshiche yene, xitay da'iriliri 5 - iyul weqesini bir terep qilishta qanuniy emes, belki xitay kompartiyisining siyasiy meqsitini asasliq chiqish nuqtisi qilghan.

Sofiy richardson xanimning qarishiche, xitayda hemme sotlar bolupmu, bu xildiki sotlar asasen siyasiylashturup élip bérilidighan bolsimu, emma Uyghur élide nöwette élip bériliwatqan sotlar téximu keskin siyasiylashturulghan. U mundaq dédi: "menche, nöwette bu xil siyasiylashturush döletning shinjangdiki menpe'eti, muqimsizliq sewebliri we bashqilarni hökümetni yene tenqid qilish niyitidin yandurush meqsitide shinjangda alahide keskinleshti."

Dunya Uyghur qurultiyi tetqiqat merkiziy bu heqte élan qilghan yéngi sanliq melumatlargha qarighanda xitay hökümiti 5 - iyul weqesi we uningdin kéyin yüz bergen yingne sanjish weqesi qatarliqlargha alaqidar jem'iy 9 qétim sot achqan.

Melumatlargha qarighanda, xitay da'iriliri bu jeryanda eng az dégendimu 26 ademge ölüm jazasi bergen. Yene nurghun Uyghurni muddetlik we muddetsiz qamaq jazalirigha höküm qilghan.

Xitay türmiliride ürümchi weqesi bilen qolgha élin'ghan yene nurghun Uyghur barliqi ilgiri sürülmekte. Dilshat rishtining bildürüshiche eger xelq'ara jem'iyet xitaygha bu heqte bésim ishletmise 5 - iyul ürümchi weqesi bilen qolgha élin'ghan xitay türmiliridiki bu Uyghurlarning qanuniy hoquqliri kapaletke ige qilinmayla qalmay, xitayning sotni qalqan qilghan asasta, jinayet gumandarlirini ölümge buyrush qilmishliri yene dawamlishishi mumkin iken.
 
Sofiy richardson xanim, xitay hökümitining bu xildiki höküm qilish xahishini ayaghlashturush üchün, xelq'ara jem'iyetning xitay hökümitini oz qanunlirigha hörmet qilishqa, hemde bu xildiki ölüm jazalarni ijra qilish we höküm qilishta dölet derijilik edliye organlirining qarap chiqishigha sunushqa chaqirishi kéreklikini körsetti. U yene xitayni bu xilidiki jazalarni toxtitishqa dewet qilish üchün xelq'ara jem'iyetning qilishqa tégishlik ishliri heqqide toxtilip mundaq dédi: "nöwettiki ehwal astida xelq'ara jem'iyet yene, doklatlirimizda xatirilen'gen 5 - iyul weqesidin kéyin Uyghur yash yigitlirining yoqap kétish weqesi heqqidiki endishiliri da'im otturigha qoyushi kérek. Ularning qeyerde, qandaq turuwatqanliqini sorishi hemde buninggha qoshup ötken yili dékabirda kambodzhadin qayturulghan 20 Uyghurning ehwalinimu sürüshte qilip turushi kérek. Menche nöwettiki ehwal shundaq shekildiki eyibleshler we jama'et pikrini shert qilinidu."
 
Dilshat rishit xitay hökümiti bügün élan qilghan ölüm jazasi heqqide roytérs we b b s qatarliq axbarat agéntliqirighimu bayanat bérip özining bu heqtiki qarashlirini otturigha qoyghan.

Dilshat rishtining bildürüshiche, dunya Uyghur qurultiyi bügün xelq'ara jem'iyetni xitayning 5 - iyul weqesini bir terep qilishi wasitilirige inkas qayturushqa chaqirip muraji'etname élan qilghan.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
 
Anonymous says:
Jan 27, 2010 07:55 AM

Ighldiki qoygha oxshap qiliwatimiz .Semrgenlirni echiqip xalighanche soyup yigenge oxshash,bizning yashlirimizni xalighanche echiqip itiwatidu .
Putun dunya tamasha qiliwatidu

Anonymous says:
Jan 26, 2010 12:56 PM

ﯪMrika bashchiliqidiki gherb ellirining "insan heqliri" digenge oxshash chirayliq shoﯪrlirining hemmisi mezlum xelqlerning éghizigha sélinghan quruq émizektin bashqa nerse emeslikidin emdi guman qilishning orni qalmidi. Saxta! saxta! saxta!........

Zaman uyghurlarning (bolupmu uyghur yolbashchilirining) shérin xiyallardin oyghinishini, saxtipez xelqﯫra jemiyetke emes qoralgha ümüd baghlishini teqezza qiliwatsa kérek.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet