Хитай һөкүмити аз туғқанларни мукапатлаш арқилиқ пиланлиқ туғут сияситини илгириләтмәкчи

Хитай һөкүмити " аз туғуп тез бейиш" сияситини йәниму илгирилигән һалда йүргүзүш мәқситидә, пиланлиқ туғутни йолға қойған аилиләргә берилидиған айлиқ мукапат соммиси60 йүәндин кам болмаслиқни бекиткән болуп, бу қарар 2009 - йили 1 - айдин башлап рәсмий йүргүзилидикән.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2008.10.22
pilanliq-tughut-305.jpg Уйғур елидики мәлум бир уйғур айалниң балисини қучиқида тутуп олтурған сүрити.
RFA Archive

Хитай даирилири бу арқилиқ болупму, ғәрбий районлардики намрат деһқан аилилирини аз туғуш вә бирнила туғушқа риғбәтләндүрмәкчи икән.

Көп туғқанни җазалаш орниға аз туғқанни мукапатлаш

Хитай һөкүмити пиланлиқ туғут сияситини дөләт түп сиясити қилип бекитип йүргүзүватқиниға 30 йил болди. Илгири хитай даирилири пиланлиқ туғут сияситини йүргүзүштә,мәзкур сияситигә хилап һалда артуқ пәрзәнт көргәнләрни җәриманә қоюш вә башқа йоллар билән җазалаш йолини тутқан болса, йеқинқи йиллардин буян бу сияситигә өзгириш киргүзүп " аз туғуп тез бейиш" дегән шоар астида пиланлиқ туғут сияситини аз туғқанларни мукапатлаш йоли арқилиқ, намрат районлардики пуқраларни бирдин артуқ пәрзәнт көрмәсликкә риғбәтләндүрүп кәлмәктә.

Хитай һөкүмити бу хил аз туғқанларни мукапатлашни 2004 - йилидин башлап рәсмий йолға қоюп, пәқәт бирла пәрзәнтлик болушқа көнгәнләргә 3000 йүәндин 5000 йүәнгичә бир қетимлиқ мукапат тарқатқандин башқа, 2006 - йилидин башлап йәнә йезиларда бир пәрзәнтлик яки икки қиз пәрзәнтила бар болған ата ‏ - аниларға, 60 яшқа тошқандин башлап һәр айда һәр биригә 50 йүәндин пиланлиқ туғут мукапат пули тарқитишни йолға қойған иди.

Хитай нопус вә пиланлиқ туғут министирлиқиниң тор бетидин ашкарилинишичә, хитай пиланлиқ туғут комитети келәр йилидин башлап йәни 2009 - йили январдин башлап бу хил айда берилидиған пиланлиқ туғут мукапат соммисини айда 60 йүәндин, йилда 720 йүәндин төвән болмаслиқни бекиткән болуп, хитай малийә министирлиқи буниң үчүн келәр төт йилда төт милярд 500 миң йүән мәхсус түр мәблиғи аҗритидикән.

Асасий тизгинләш нишани йәнила җәнубтики үч вилайәт, бир област

Хитай һөкүмитиниң пиланлиқ туғут сияситигә аҗратқан бу зор мәблиғи асасән намрат йеза вә ғәрбий райондики нопусни контрол қилишни күчәйтишкә қаритилған болуп, уйғур аптоном райони пиланлиқ туғут тор бетидин мәлум болушичә,нөвәттә уйғур елидики һәр дәриҗилик пиланлиқ туғут даирилири җайларда бу хил мукапатлаш арқилиқ аз туғушқа риғбәтләндүрүш сияситини әмәлийләштүрүш һәрикитини башливәткән.

Хитай һөкүмити уйғур елидә пиланлиқ туғут сияситини актип йоллар билән йәниму тез йүргүзүш үчүн түрлүк васитиләрни қоллинип кәлди, җүмлидин пиланлиқ туғут сияситигә әмәл қилғучиларни "бир пәрзәнтлик болуш шәрәпнамиси", "пиланлиқ туғут шәрәпнамиси ", "пиланлиқ туғут қош шәрәпнамиси" дегәндәк шәрәпләр билән мукапатлап уйғурларниму бирла пәрзәнтлик болушқа көндүрүш усуллирини қолланди.

Бултур 7 - айда ечилған уйғур аптоном райони пиланлиқ туғут хизмәт йиғинида ваң лечуән йәнила уйғур или нопусини контрол қилиш, болупму җәнубтики үч вилайәт, бир областиниң нопусиниң ешиш сүритини қаттиқ контрол қилишни көрсәткәндин етибарән, қәшқәр, хотән, ақсу һәмдә қизилсу дин ибарәт бу үч вилайәт, бир областта пиланлиқ туғут сиясити интайин актип васитиләр билән күчәйтилгән.

Хитайниң статистикиси буйичә бу үч вилайәт, бир областиниң омумий нопуси 5 милйон 923 миң болуп уйғур ели омумий нопусиниң %31.8 Ни игиләйду, бу вилайәтниң бәзилиридә уйғур нопуси %90 тин ашиду. Хитай даирилириниң көрситишичә, бу җайларниң көпийиш нисбити пиландин юқири, пүтүн уйғур или нопус көпийиш нисбитиниң %44  ни тәшкил қилидикән.

Уйғур йезилирида туғут контрол қилиш вастилири тәрәққи қилдурулди

2007 - Йили хитай даирилири бу үч вилайәт, бир областтики пиланлиқ туғут хизмитиниң салмиқини күчәйткәндин башлап 300 миңдин артуқ аилә пиланлиқ туғут шәрипигә еришип мукапатлинип келиватқан икән.

Уйғур елидин игилигән учурларға қариғанда, нөвәттә хитай даирилири уйғур елидә аз туғқанларни яки бирла пәрзәнтлик болғучиларни мукапатлаш, ялғуз пәрзәнтләрниң оқуш ишлириға алаһидә әвзәл шараит яритип берип, ата ‏ - анисиниң турмуш һәм хизмәт шараитини яхшилаш, түрлүк имтияз ‏ - мәнпәәтләрдин бәһриман қилиш билән тәң, пиланлиқ туғут хадимлирини көпәйтиш, пиланлиқ туғутқа хилаплиқ қилғанларни паш қилғучиларни мукапатлаш, һәм пиланлиқ туғут үскүнә - әслиһәлирини тәрәққий қилдурушқа мәхсус мәбләғ салған болуп, уйғурлар зич олтурақлашқан йеза - кәнтләрдә, пиланлиқ туғутқа хилап қилмишларни дәрһал паш қилип бир тәрәп қилиш, йөткилишчан пиланлиқ туғут оператсийәханилири арқилиқ деһқанларни дохтурханиға апармай турупму туғут чәкләш оператсийиси қилиш қатарлиқ тез вастилири билән уйғур елидики йәрлик милләтләрниң нопусини контрол қилишни йәниму күчәймәктә.

Уйғурларниң инкаслиридин мәлумки, хитайниң пиланлиқ туғут сияситигә әмәл қилғучилар мукапатлиниватқан бир пәйттә мәзкур сияситигә хилаплиқ қилғучилар болса әксичә роһий җәһәттин кәмситиш, тәнқид вә иқтисадий җәһәттин җәриманигә учриғандин башқа, җисманий җәһәттинму мәҗбурий туғут чәкләш оператсийилири давамида зор бәдәл төләватқан болуп, пиланлиқ туғут сияситигә хилаплиқ қилған ата ‏ - аниларниң инсан һәқлири дәпсәндә болғандин башқа пиландин сирт туғулған пәрзәнтлириму нопуссиз, оқушсиз қалдурулуп нурғун реҗим астида яшимақта.

Уйғур ели аяллириниң туғуш нисбити көринәрлик төвәнлиди

Қайси җайда хитайниң пиланлиқ туғут хизмити яхши нәтиҗә бәргән болса, бу дәл шу җайда әксичә нопусниң тәбиий көпийишиниң шунчә зор тосалғуға учриғанлиқини көрситиду.

Уйғур или пиланлиқ туғут комитетиниң статистика қилип көрситишичә, уйғур елидә пиланлиқ туғут сиясити йүргүзүлгәндин буян уйғур илидики аз санлиқ милләт аяллириниң туғуш нисбити көринәрлик төвәнлигән болуп,пиланлиқ туғут сиясити йүргүзүштин бурунқи нопус көпийиш нисбити буйичә оттура һесаб билән һәр бир аял бәштин ‏ - алтигә қәдәр бала туғқан болса, 2004 - йилиға кәлгәндә һәр аниға тоғра кәлгән бала 2 - 3 кә чүшүп қалған. Демәк бу оттура һесаб билән, уйғур елидә пиланлиқ туғут сиясити йүргүзүлгәндин кейин һәр аялниң үч балини аз туғқанлиқини көрситиду.

Нөвәттә хитай һөкүмити уйғур или аяллириниң туғуш нисбитини кемәйтиш, туғуш йешини кечиктүрүш вә бу арқилиқ нопусниң көпийишини контрол қилиш үчүн " кечикип той қилиш, кечикип пәрзәнт көрүш, бирла пәрзәнтлик болуш " ни ишқа ашурушқа һәрикәт қилмақта.



Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.