Хитайда черикликниң һимайичилири мәркәздә

6-Сентәбир күни германийә долқунлири вә франсийә авази радиолири һәмдә иқтисад һәптилик журнилида хитайдики чериклик мәсилилири, кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәққидә мақалә вә хәвәрләр елан қилинди.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2011.09.07
lai-changxing-ley-changshing-305.jpg Әйни вақитта җаң земинниң катиплиридин әң йеңи учурларни биваситә уқуп турған әткәсчи ләй чаңшиң ванковәрда мухбирларниң соалиға җаваб бәрмәктә. 2006-Йили 7-авғуст.
AFP

Иқтисад һәптилик журнилида елан қилинған “хитай коммунистлири черикликни чәклийәлмәйду” намлиқ мақалидә баян қилинишичә, хитай компартийиси вә һөкүмитиниң чириклишиши барғансери күчәйгән. Гәрчә компартийә давамлиқ черикликкә қарши туруш шоарини товлап турсиму, чериклик һадисилирини үнүмлүк чәклийәлмәйдикән. Буниң сәвәби, хитайда мустәқил назарәт қилиш оргини мәвҗут әмәскән, әксичә хитай мәркизи комитетида черикликкә қарши һәрикәткә тосалғу болидиған күч мәвҗут икән.

Мақалидә ейтилишичә, 800 нәпәр хизмәтчиси болған хитай мәркизи интизам тәкшүрүш комитети пәқәтла компартийиниң буйруқини иҗра қилидиған орган болуп, уларниң чериклик һадисилири үстидин өз алдиға тәкшүрүш елип бериши интайин тәскән. Пара қобул қилиш вә баҗ оғрилаш бу йил хитай омуми ишләпчиқириш қиммитиниң 15% ини игиләп болған. Хәлқ гезитиниң 7-айниң ахиридики мәлуматиға көрә, бу йил ичидә чәтәлгә қачқан хитай әмәлдарлириниң сани 4 миң кишидин ешип кәткән. Елип кетилгән пулниң сани 500 милйон долларға йәткән. 1990-Йилидин һазирға қәдәр хитайдин чәтәлгә қечип кәткән юқири дәриҗилик һөкүмәт әмәлдари, сақчи, дөләт игиликидики кархана хоҗайинлириниң омуми сани 1800 кишигә йәткән болуп, уларниң көтүрүп кәткән байлиқиниң қиммити 124 милярд доллардин ашқан.

Бейҗиңдики хәлқара иқтисад тәтқиқат мәркизиниң мудири стефан әпәндиниң билдүрүшичә, чериклик кесили хитайниң һәммила саһәсигә ямриған вә барғансери әвҗ еливатқан бир кесәллик болуп, һазир бейҗиң кочилирида меңип йүргән германийиниң әң даңлиқ аптомобиллирини һәйдәватқанларниң һәммисила дегүдәк әскәрләр вә сақчилар икән. Хитай мәсилилири мутәхәссиси ричард әпәндиниң билдүрүшичә, һазир алий мәктәпни пүттүргән хитайлар һөкүмәт оргинидин, баҗ яки таможна органлиридин хизмәт тепишқа тиришидикән. Чүнки, бундақ җайларда пара алғили, һөкүмәт пулиға хиянәт қилғили, бу арқилиқ бейиш мәқситигә йәткили болидикән. Бу җайлар түгимәйдиған байлиқ мәнбәси һесаблинидикән. Ричард әпәнди бу һәқтә тохтилип “мәсилә юқири қатламда” дегән.

Мақалидә көрситилишичә, хитай мәркизи комитети йәнә бир җәһәттин бу хилдики чериклик һадисилиридин қорқуп туридикән. Чүнки аддий пуқралар билән хитай әмәлдарлири оттурисидики күрәшниң асаслиқ мәнбәлиридин бири чериклик болуп, хәлқниң омумйүзлүк қозғилип кетишидин әнсирәйдикән. Хитайдики черикликкә қарши органлар бирәр әмәлдар үстидин тәкшүрүш елип бармақчи болса, мәркәзниң тәстиқлишидин өткүзүши керәккән. Мәркәз болса, өзлири билән мунасивити болмиған яки қарши елинмайдиған шәхсләрниңла тәкшүрүлүшигә тәстиқ салидикән. Әмәлийәттә, интизам тәкшүрүш комитети дегән бу органниң хитай әмәлдарлирини қоғдаштин башқа роли йоқкән.

Германийә христиан дини ахбарат агентлиқиниң 6-сентәбирдики хәвиригә асасланғанда, германийә федирал җумһурийити мәдәнийәт мулазимити оргининиң мәсули бернд нойман әпәнди хитай һөкүмитини қаттиқ әйибләп “кишилик һоқуққа еғир, системилиқ таҗавуз қилғучи” дегән. У, 6-сентәбир күни берлинда өткүзүлгән германийә қәләмкәшләр мәркизиниң хәлқара язғучилар бирләшмиси йиғинида сөз қилғанда лю шавбо вә әй вийвей мәсилилирини тилға елип “хитай һөкүмитиниң сәнәткарлар вә зиялийларни қолға елиш қилмишлири, сәнәт вә мәдәнийәтниң җәмийәтни өзгәртиш иқтидариға игә икәнликини испатлайду” дегән.

Франсийә авази вә германийә долқунлири радиосиниң 6-сентәбирдики хәвиригә көрә, хитайдики 36 яшлиқ блог язғучиси михаил анти германийиниң м100 мукапатиға еришкән. Михаил антиниң әсли исми җав җиң болуп, бейҗиңда яшайдикән. У хитай һөкүмити вә әмәлдарлири арисидики чериклик һадисилиригә қарши турғанлиқи, әркинлик вә демократийә үчүн изчил күрәш қилғанлиқи үчүн германийиниң м100 мукапатиға лайиқ көрүлгән. Германийиниң м100 мукапати дегәнлик ахбарат саһәсидә хизмәт көрсәткәнләргә берилидиған хәлқаралиқ мукапат болуп, мукапат тарқитиш мурасими 8-авғуст күни потисдамда өткүзүлмәкчи. Бейҗиңлиқ зиялий җав җиң өзиниң шәхсий блоги һөкүмәт тәрипидин тақиветилгәндин кейин, михаил анти дегән исим билән һәрхил тор бәтлиридә демократийә үчүн қәләм тәвритип кәлгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.