Хитайда әмгәк билән өзгәртиш лагирини бикар қилиш садалири күчәймәктә

Йеқинидин буян хитайда 60 йилдин буян йүргүзүлүп келиватқан, әмгәк билән өзгәртиш түзүмини бикар қилиш тәлипи барғанчә күчәйгән. Хитайдики бир қисим кишилик һоқуқ паалийәтчилири бу йил 7 - айда "әмгәк билән өзгәртиш лагирини бикар қилиш имза топлаш һәрикити" башлиған болуп, нөвәттә уларниң бу паалийити хитай сақчилириниң тосқунлуқиға учриған.
Мухбиримиз миһрибан
2010.09.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Wu-xongda-ependi-lawgey-305.jpg Америкидики "җуңго лавгәй фонди җәмийити" ниң мәсули харрий ву йаки ву хоңда әпәнди музей ечилиш мурасимида.
RFA Photo

Америкидики "әмгәк билән өзгәртиш фонди"ниң мәсули ву хоңда әпәнди һәм илгири әмгәк билән өзгәртиш мәйданида турған бир уйғур радиомиз зияритини қобул қилип, хәлқара кишилик һоқуқ әһдинамисигә хилап болған, һазир пәқәт хитайдила йүргүзүлүватқан бу хил әмгәк билән өзгәртиш лагириниң муқәррәр әмәлдин қалдуруши керәкликини оттуриға қойди.

Хитайчә тор бәтлиридики хәвәрләрдин мәлум болушичә, йеқиндин буян хитайдики бир қисим кишилик һоқуқ паалийәтчилири елип бериватқан, "әмгәк билән өзгәртиш лагирини бикар қилиш имза топлаш паалийити" нөвәттә сақчи даирилириниң қаттиқ тосқунлуқиға учримақта икән. Шундақ болушиға қаримай, ваң чең, җаң хуйхе, шяв йоң қатарлиқ хитай кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң тәшәббуси билән, 2010 - йили 7 - айниң 16 - күни башланған, "әмгәк билән өзгәртиш лагирини бикар қилиш имза топлаш паалийити"дә, һазирғичә имза қойғанларниң сани 650 кишигә йәткән.

Хитайдики кишилик һоқуқ паалийәтчилири елан қилған "әмгәк билән өзгәртиш лагирини бикар қилиш хитабнамиси"да "хитай хәлқ җумһурийити асасий қануни"да бәлгиләнгән қанун ‏ - һоқуқлири нәқил кәлтүрүлүп мундақ дейилгән:

"Хитай хәлқ җумһурийитиниң асасий қануниниң 37 - маддисида 'пуқралириниң кишилик һоқуқ әркинлики қоғдилиду. Һәрқандақ бир пуқра хәлқ тәптиш мәһкимиси һәм сотниң һөкүмисиз җамаәт хәвпсизлик тармақлири тәрипидин қанунсиз тутуп турулмаслиқи керәк' дәп бәлгиләнгән. Әмма, һазир йүргүзүлүватқан әмгәк билән өзгәртиш түзүмидә, тәптиш мәһкимисиниң тәстиқисиз, пәқәт әмгәк билән өзгәртиш һәйитиниң қарари бойичила, пуқраларни 3 йил һәтта униңдинму узақ мәзгил әмгәк билән өзгәртиш мәйданлириға йоллимақта. Бу ениқла асасий қанундики бәлгилимиләргә хилап қилмиш. Шуңа әмәлдин қалдурулуши керәк."

Америкидики "әмгәк билән өзгәртиш фонди"ниң мәсули ву хоңда әпәнди илгири әмгәк билән өзгәртиш мәйданида җазаланған. Ву хуңда әпәнди америкиға кәлгәндин кейин, өз кәчүрмишлири асасида, " хитайдики әмгәк билән өзгәртиш лагири" дегән китабни йезип чиққан. Бу йил 7 - айда бу китаб америкида хитайни тонуштики 5 китабниң бири болуп талланған.

Ву хуңда әпәнди радиомиз зияритини қобул қилғинида, өзиниң әксилинқилапчи қалпиқи билән җаза лагирида җазалиниши һәм хитайдики җаза лагирини әмәлдин қалдуруш һәққидә тохталди.

"Мән 1960 - йили 23 йешимда әксилинқилапчи дегән қалпақ билән, әмгәк билән өзгәртиш мәйданиға әвәтилдим. 42 Йешимда җаза лагеридин қоюп берилдим. 19 Йиллиқ яшлиқ һаятим хитайниң җаза лагирида өтти. Мән оғрилиқ қилмидим, булаңчилиқ қилмидим, террорлуқ паалийәтлири биләнму шуғулланмидим.Хитай коммунист һөкүмитигә қарши сиясий паалийәтләрдә болмидим, хитай һөкүмитигә қарши мақалиләрниму язмиған идим. 1960 - Йили пәқәт әйни чағдики һөкүмәт хизмитидин нарази болуп дегән бир нәччә еғиз сөзүм сәвәбидинла әксилинқилапчи унсур қалпиқини кийип җаза лагирида җазаландим. Хитайдики җаза лагери илгири совет иттипақи қатарлиқ сотсиялистик дөләтләрдә бар иди. Һазир шәрқий явропадики бу дөләтләр демократик түзүмгә көчкәндин буян, пәқәт хитайдила 'әмгәк билән өзгәртиш' намидики җаза лагири мәвҗут болуп турмақта. Инсанниң кишилик һәқ - һоқуқлири дәпсәндә қилинидиған бу хил түзүм, хәлқара инсан һәқлири қануниғила хилап болуп қалмастин, хитайниң өзиниң асасий қанунидики бәлгилимиләргиму хилап. Шуңа бу түзүм муқәррәр әмәлдин қелиши керәк."

Материяллардин мәлум болушичә, уйғур аптоном райони хитайдики әмгәк билән өзгәртиш җаза мәйданлири әң көп җайлашқан орунларниң бири икән. Болупму, уйғур аптоном район ичидики мустәқил кинәзлик дәп тәриплинип келиватқан ишләпчиқириш -қурулуш армийиси девизийисиниң игидарчилиқидики әмгәк билән өзгәртиш мәйданлири хитайдики әң чоң җаза лагерлири һесаблинидикән.

Илгири ишләпчиқириш -қурулуш армийиси девизийисиниң ақсу шаяр наһийиси арал әмгәк билән өзгәртиш мәйданида җазаланған, һазир чәтәлләрдә яшашқа мәҗбур болған бир уйғур радиомиз зияритини қобул қилип, җаза лагири һәм у йәрдә җазалиниватқан уйғур мәһбуслири һәққидә тохталди.

У йәнә, хәлқара кишилик һоқуқ җәмийәтлири һәм ғәрб дөләтлирини хитайдики кишилик һоқуқ дәпсәнчиликини көрүшкә, хитай коммунист һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситини бикар қилишиға давамлиқ бесим ишлитишкә чақирди.

Хитайдики кишилик һоқуқ дәпсәнчилики, хәлқара кишилик һоқуқ җәмийәтлири һәм ғәрб демократик дөләтлири тәрипидин тәнқидлинип келиватқан болуп, хитайдики әмгәк билән өзгәртиш лагирлирини бикар қилиш һәққидә ғәрб дөләтлири хитайға үзлүксиз бесим ишлитип келиватқан иди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт