Xitay belgilime chiqirip, ten jazasigha tayinip élin'ghan iqrarnamini sotta pakit ornida ishlitishni cheklidi

Xitay ten jazasigha tayinip élin'ghan iqrarnamini sotta pakit ornida qollinip, mehbuslargha ölüm jazasi bérish yaki uzun muddetlik qamaq jazalirigha höküm qilish bilen eyiblinip kéliwatqan döletlerning biri idi. Xitay merkizi hökümiti axiri belgilime chiqirip, edliye organlirining ten jazasigha tayinip élin'ghan iqrarnamini sotta pakit ornida ishlitishini chekligen.
Muxbirimiz erkin
2010.05.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Hoten-kesilgen-barmaq-305.jpg Uyghur diyarining xoten wilayitide erkin asiya radiosini anglighanliqi üchün 2003 - yili 6 - ayning béshida qolgha élinghan abdulla ependi, 11 - ayghiche qamap qoyulghan bolup, bu 5 ay jeryanida éghir derijide ten jazasigha uchrighan, ten jazasi jeryanida uning bir qoli méyip bolghan. Süret, abdulla ependining ikki barmiqi késilip méyip bolghan bir qoli.
RFA Photo / Erkin Tarim

Xitay hökümiti yéngi belgilime chiqirip, mehbuslarning ten jazasi astida élin'ghan iqrarnamisini sot mehkimiside pakit ornida qobul qilish cheklinidighanliqini élan qildi. Yéngi belgilime heqqidiki melumat yekshenbe küni xitay merkizi hökümitining tor bétide élan qilin'ghan bayanatida tekitlen'gen bolup, belgilimide ten jazasigha tayinip élin'ghan pakit, tehdit we zorluqqa tayan'ghan guwahliqning pütünley inawetsiz ikenliki we ret qilinidighanliqi ilgiri sürülgen. Bu xitay hökümitining tunji qétim ten jazasi we tehdit astida élin'ghan pakitni qanunsiz we inawetsiz dep élan qilishidur.

Xitay dunyadiki ölüm jazasini eng köp ijra qilidighan dölet. Xelq'ara kechürüm teshkilatining bu heqtiki melumatigha qarighanda, xitay hökümiti 2008 - yili ölüm jazasigha höküm qilip, ijra qilin'ghan mehbuslarning sani az dégende 1718 neper bolup, bu, shu yili dunya miqyasida ölüm jazasigha höküm qilin'ghanlarning omumi sanidin köp. Beziler mezkur belgilime ölüm jazalirini qisqartip, mehbuslarni iqrargha mejburlash ehwallirining aziyishigha türtke bolushini kütmekte. Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit mezkur belgilimini toghra yolgha qarap bésilghan "ijabiy qedem" dep eskertip, xitay hökümitini mezkur belgilimini Uyghur élide emeliyleshtürüshke chaqirdi.

Bu yil 5‏ - aydiki amérika -xitay kishilik hoquq di'alogida muzakire qilin'ghan négizlik mesililerning biri, döletni qanun bilen idare qilip, puqralarning adilane sotlinish hoquqigha kapaletlik qilish mesilisi idi. Xitay b d t ning ten jazasigha qarshi turush ehdinamisigha imza qoyghan dölet bolsimu, lékin ten jazasini ijtima'iy jinayetchi we siyasi öktichilerge qarshi qollinish bilen eyibliniwatqan ellerning biridur.

B d t kishilik hoquq kéngishining aliy derijilik mupettishi manfréd nowak 2005‏ - yili 12 ‏ - ayda béyjing, ürümchi we lxasadiki xitay türmilirini ziyaret qilip, xitayda ten jazasining omumyüzlük mewjut ikenlikini ilgiri sürgen idi. Nowak shu qétimqi sepiride ürümchidiki 1‏ - türmini ziyaret qilip, yazghuchi nurmuhemmet yasin bilen körüshüsh pursitige érishken idi. Nowakning ashkarilishigha qarighanda, nurmuhemmet yasin uninggha özining ten jazasigha uchrighanliqini éytqan.

Uyghur aptonom rayoni ten jazasi astidiki iqrarname Uyghur siyasiy öktichilirini uzun muddetlik qamaqqa buyrush yaki ölüm jazasi höküm qilish weqeliride omumyüzlük pakit ornida ishlitiliwatqan rayondur. Dunya Uyghur qurultiyidiki dilshat rishit nazuk siyasiy délolarda saqchining herikitige cheklime qoyup, mehbuslarning hoquqigha kapaletlik qilidighan terepsiz edliye mixanizimi yoqluqini, bu ehwalda siyasiy mehbuslarning ten jazasigha uchrimasliqigha kapaletlik qilishning qiyinliqini bildürdi.

Lékin, xitay qanun sahesidiki mutexessisler mehbuslarning hoquqini qoghdash mezmunidiki bu yéngi belgilimini zor ilgirilesh dep qarimaqta. Xitay xelq uniwérsitétining qanun proféssori fen yüy birleshme agéntliqigha bergen bu heqtiki mulahiziside "qanunsiz yollar bilen pakitqa érishish mesilisi junggoda uzundin béri talash ‏ - tartish qilinip kéliwatqan mesile. Hazir hökümet bu mesilide zor qedem atti" dégen.

Mezkur belgilimining élan qilin'ghan waqti "jaw zuxey weqesi" xitayning memliket ichi we sirtida zor ghulghula qozghap, xitay edliye sistémisi shiddetlik tenqidke uchrawatqan mezgilge toghra kelgen idi.

Jaw zuxey 1999 ‏- yili iz - déreksiz yoqap ketken bir xitay puqrasini öltürüsh bilen eyiblinip, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. Sot mehkimisi uning saqchilargha bergen iqrarigha asasen höküm chiqarghan bolup, u ten jazasi astida "jinayet" sadir qilghanliqini qobul qilghan idi. Lékin yéqinda jaw zuxey teripidin
"Öltürülgenliki" ilgiri sürülgen xitay puqrasi tuyuqsiz peyda bolup qélip, jawning gunahsiz ikenliki ashkarilan'ghan. Bu weqe xitay edliye sistémisidiki "adalet" mesilisini ashkarilap, kishilerde xitay qanunining "adaliti"ge bolghan gumanni chongqurlashturghan idi.
 
Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.