Хитай демократлири: 'компартийә һөкүмити чириклишишни тосалмайду'

Компартийә әмәлдарлириниң чириклишиш қилмишлириниң еғирлишиши, нөвәттә хитай һөкүмитини әндишигә селиватқан муһим мәсилиләрниң бири болуп, хитай мәркизи һөкүмити 2009 - йили 30 ‏- декабир күни бейҗиңда җиддий йиғин чақирип, 2010 - йилидики нуқтилиқ вәзипиләрниң бири, партийә ичидики юқири дәриҗилик әмәлдарларниң чириклик, парихорлуқ қилмишлириға зәрбә бериш икәнликини елан қилған.
Мухбиримиз миһрибан
2010.01.11

Әмма хитай демократлири хитайда һәқиқий демократик түзүм орнитилмиғичә, юқири дәриҗилик әмәлдарлар арисидики чирикликни түгитишниң мумкин әмәсликини тәкитлимәктә.

Һазир хитайдики һөкүмәт әмәлдарлириниң чириклишиш қилмишлири хәлқара ахбарат саһәлириниңму диққитини қозғиған болуп, б б с агентлиқиниң 2010 -  йили 7 - январдики хәвиридә, хитай компартийиси мәркизи интизам тәкшүрүш комитетиниң 2009 -  йиллиқ иқтисади делолар һәққидики доклати елан қилинған. Доклатта көрситилишичә, хитайда 2009 -  йили ичидә 80 миңдин артуқ компартийә әзасиға партийә ичидә интизам җазаси берилгән болуп, булар хитайдики омуми компартийә әзалириниң 1%ни игиләйдикән. Доклатта йәнә 2009 -  йили ичидә 1 милйон йүән хәлқ пулидин юқири хиянәт қилған әмәлдарларниң 2008 -  йилиға қариғанда 19.2% Ашқанлиқи, парихорлуқ қилмиши билән җазаланған наһийидин юқири дәриҗилик әмәлдарларниң 2008 -  йилдикидин 10.8% Ашқанлиқи оттуриға қоюлған.

Б б с агентлиқиниң хитай мәтбуатлиридики учурлардин нәқил елип хәвәр қилишичә, хитайда ислаһат йолға қоюлған 30 йил ичидә хитай компартийисиниң тәхминән 4000 әтрапидики рәһбири чәтәлләргә қечип кәткән болуп, уларниң һәр хил вастилар билән елип кәткән пули 50 милярд америка доллиридин ешип кәткән икән. Хәвәрдә йәнә, һазир хитай мәркизи һөкүмитиниң бу хил әһвалдин әндишә қиливатқанлиқини, шуңа 2010 -  йили кириш һарписида, хитай компартийиси интизам тәкшүрүш комитети, җамаәт хәвпсизлик министирлиқи, әдлийә министирлиқи, ташқи ишлар министирлиқи қатарлиқ 17 орган бирликтә, хитайдики юқири дәриҗилик әмәлдарларниң парихорлуқ қилмишлирини ениқлап дело турғузуп бир тәрәп қилиш, парихорлуқи паш болған компартийә әмәлдарлириниң чәтәлгә қечип кетишиниң алдини елиш қатарлиқ мәсилиләр һәққидә музакирә елип берип, әмәлдарларниң парихорлуқиға зәрбә бериш үчүн, маслишип һәрикәт қилишни қарар қилинғанлиқи һәққидики учурларму берилгән.

Бүгүн чәтәлләрдики хитай демократлиридин бейҗиң баһари журнилиниң баш муһәррири ху пиң әпәнди зияритимизни қобул қилип, хитай компартийә әмәлдарлири ичидики чириклишишниң әвҗ елишида, әмәлийәттә хитай коммунист һөкүмитиниң һечқандақ назарәт болмиған бир партийилик һөкүмәт түзүлмиси сәвәб болуватқанлиқини оттуриға қойди.

"Һазир хитай мәркизи һөкүмити һөкүмәт әмәлдарлири арисидики чирикликкә зәрбә беридиғанлиқини елан қилди. Чүнки бирнәччә йилдин буян пуқраларниң хитай әмәлдарлириниң парихорлуқ, чириклик қилмишлириға болған наразилиқи тосуп болалмиғидәк дәриҗигә йәтти. Әмма әмәлийәт шуни испатлаватидуки, бу бир нәччә йилдин буян, хитайдики парихор әмәлдарларни җазалаш биләнла компартийә әмәлдарлириниң чириклик қилмишлири азийиш әмәс, бәлки барғанчә әвҗ елип, һазир бу хил чириклишиш компартийә әмәлдарлири ичидики бир еқимға айланди. Шуңа бултур хитайда бир қисим қануншунаслар хитай әмәлдарлиридики парихорлуқ вә чирикликниң алдини елиш үчүн, алди билән һөкүмәт әмәлдарлириниң мал -  мүлклирини тизимлаш керәкликини оттуриға қойди. Әмма бу лайиһә нурғунлиған юқири дәриҗилик әмәлдарларниң қаршилиқиға учриғини үчүн әмәлийләшмиди. Мениңчә, компартийә әмәлдарлири ичидики чириклишиш хаһишиниң күчийип кетиши, 60 йилдин буян хитайда бир партийилик һакимийәт түзүлмиси һөкүмранлиқ қиливатқанлиқи, хитай коммунист партийисиниң һаким мутләқлик сиясәт йүргүзүп, уларниң ишлирини назарәт қилип туридиған өктичи партийиниң болушиға йол қоюлмайватқанлиқи сәвәбидин болуватиду."

Ху пиң әпәнди уйғур аптоном райониға тәйинләнгән партком секретари ваң лечүәнниң пуқралар тәрипидин парихорлуқ җинайити билән әйиблиниватқан болсиму, әмма мәркизи һөкүмәтниң бу мәсилини бир тәрәп қилмаслиқидики сәвәб һәққидә тохтилип мундақ деди: "хитай коммунист һөкүмитиниң әмәлийәттә һөкүмәт ичидики чирикликни һәқиқий һалда йоқатқуси йоқ. Хитай коммунист һакимийитиниң өз әмәлдарлириниң чириклишишигә еһтияҗи бар, чүнки бу һөкүмәт әмәлдарлириниң чириклишип, пайда елиши арқилиқ партийигә болған садақитини қолға кәлтүрмәкчи, улар арқилиқ һакимийитини мустәһкәмлимәкчи. Уларниң ваң лечүәнгә охшаш әмәлдарларни техичә җазалимаслиқи мана мушу сәвәбтин болуватиду. Ваң лечүәнниң парихорлуқ, чириклик қилмишлири һәққидә хәлқниң наразилиқи шунчә күчлүк болсиму, мәркизи һөкүмәт муқимлиқни баһанә қилип, ваң лечүән вә униң йеқинлириниң парихорлуқ вә чирикликкә ятидиған қилмишлирини көрмәсликкә селиватиду. Әмәлийәттә улар ваң лечүәнниң парихорлуқ делосини турғузса, компартийә һөкүмити ичидики нурғун юқири дәриҗилик әмәлдарлириниң қилмишлириниң бирақла паш болидиғанлиқини яхши билиду."

Ху пиң әпәнди әгәр хитайда һәқиқий демократик сайлам арқилиқ елип берилған демократик һакимийәт орнитилмиса, өктичи гуруһларниң назарити болмиған һаләттә, хитайниң юқири дәриҗилик әмәлдарлириниң парихорлуқ вә чириклишиш қилмишиниң барғанчә әвҗ алидиғанлиқини тәкитлиди: "хитай компартийә һакимийити һоқуқни қолға алған күнидин башлапла, пуқраларниң шәхси мүлкини компартийиниң илкигә еливелип намда омумий мүлүк дәп атап, әмәлийәттә компартийә әмәлдарлириниң йенини томлаш арқилиқ өз һөкүмранлиқини тикләп чиқти. Шуңа компартийиниң бир партийилик һөкүмранлиқи мәвҗутла болидикән хитай әмәлдарлириниң чириклишишини тосуп қалғили болмайду. Пәқәт хитайда ислаһат елип берилип, хәлқ тәрипидин демократик сайлам елип берилип, хитайда һәқиқий демократик һакимийәт түзүлмиси орнитилғандила андин хитайдики һөкүмәт әмәлдарлириниң чириклишишиниң алдини алғили болиду."

Хитай әмәлдарлири ичидики парихорлуқниң әвҗ елип чириклишишниң күчийип кетиш һадисисини тосуп қелишниң нөвәттики вәзийәттә мумкин әмәслики һәққидә, башқа хитай демократлириму өз мулаһизилирини оттуриға қоюп келиватқан болуп, хоңкоң пән ‏ -  техника университетиниң җәмийәтшунаслиқ профессори диң шөляң әпәнди б б с агентлиқиниң зияритини қобул қилғинида бу һәқтә тохтилип, "әгәр хитай компартийә һөкүмити 70 милйон компартийә әзасини назарәт қилимән дәйдикән, һазирқи бир партийилик һөкүмранлиқида буни әмәлгә ашуралмайду. Чүнки хитай коммунист партийисиниң юқири дәриҗилик әмәлдарлириниң өзила әң чоң парихорлардур. Хитайдики һөкүмәт әмәлдарлириниң парихорлуқиниң алдини елишниң әң яхши усули, йәнила хитайда өктичи партийиләрниң мәвҗут болушиға йол қоюш, уларниң хитай компартийисигә болған назарити болғинидила, һәқиқий демократик сайлам арқилиқ һөкүмәт тәшкиллигәндила андин хитайдики һөкүмәт әмәлдарлириниң парихорлуқ қилмишлирини тизгинлигили болиду," дәп көрсәткән иди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.