Хитайдики муқимсизлиқ қайси дәриҗигә йәтти?

Харбин вә җяңшида арқиму-арқа йүз бәргән партлаш вәқәлиригә вә ички моңғулда көтүрүлгән намайишлар хитайда иҗтимаий муқимлиқниң еғир тәһдиткә дуч келиватқанлиқини көрсәтмәктә.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2011.06.02
fuzhou-jiangxi-partlash-305.jpg Хитайниң җяңши өлкисиниң фуҗу шәһиридә 3 қетим һөкүмәт бинасини партлитиш әһвали йүз бәрди. 2011-Йили 26-май.
AFP

6-Айниң 1-күни германийә долқунлири радиосида елан қилинған хоңкоңлуқ хитай мәсилиси анализчиси ли чуңгуаңниң “иҗтимаий зиддийәткә йүзлиништә бейҗиң немини ойлаватиду?” намлиқ әсиридики пикри бойичә ейтқанда, хитай һөкүмити қаттиқ бастуруш, контрол қилиш сиясити билән җәмийәтни тизгинләп туруватқан болсиму, үзлүксиз йүз бериш еһтимали болған қаршилиқларниң алдини елишқа тамамән иқтидарсиз икән. Һазир ички моңғулда партлиған қаршилиқниң тибәт вә уйғур вәтинидә йүз бәргәндәк топилаңға айлинип кетишидин қаттиқ әндишә һес қилмақта икән.

Хитай мәсилиси анализчиси ли чуңгуаңниң билдүрүшичә, хитайда иқтисади тәрәққият билән мәниви тәрәққият һеч маслашмиған. Хитайда намратлар билән байлар оттурисидики арилиқ барғансери кеңәйгән. Қанун-түзүм бир чәткә қайрип қоюлуп, сиясәт һәммини бәлгиләйдиған вәзийәт өзгәрмигән. Пуқраларниң қаршилиқлири бүгүнгә кәлгәндә биваситә хитай армийиси, сақчилири, һөкүмәт хадимлириға қаритилған. Өткән йили йүз бәргәнгә охшаш, бу йилму партлитиш вәқәлири кәйни-кәйнидин йүз беришкә башлиған. Бундақ еғир вәзийәтниң алдини елишта, хитай һөкүмитиниң вәқә йүз берип болғандин кейин қаттиқ бастуруштин башқа һечқандақ йоли қалмиған. У баянида хитайдики иҗтимаий муқимсизлиқниң әң хәтәрлик басқучқа йәткәнликини тәкитлигән.

Уйғур тәтқиқат мәркизиниң мәсуллиридин пәрһат муһәммиди әпәндиниң ейтишичә, уйғур вәтинидә йүз бәргән һәрқандақ шәкилдики қаршилиқлар террорчилиққа бағлинип қаттиқ бастурулмақта. Әмма хитайда йүз бәргән-йүз бериватқан партлитиш вәқәлириниң һечбири террорлуқ һәрикәт шәклидә әйибләнгән әмәс. Хитай һөкүмити уйғур миллити билән хитай миллитигә пәрқлиқ муамилә қилипла қалмай, уйғурларни хитайлаштуруш қәдимини барғансери тизлитип, һәтта “һалқима тәрәққият” ниқаби билән уйғур вәтинигә мәбләғ селиватқан хитай ширкәтлирини миллий ассимилятсийә үчүн хизмәт қилдурушқа мәҗбурлимақта.

Пәрһат муһәммиди әпәндиниң ейтишичә, хитай һөкүмити һазир уйғур вәтинидә маарип саһәсидики ассимилятсийини күчәйтипла қалмай, әскири бесим вә малийә бесимлириниму һәссиләп күчәйтип, уйғурларни һәрқандақ шәкилдики наразилиқлирини ипадилийәлмәйдиған һалға чүшүрүп қоймақта.

Хоңкоңлуқ хитай мәсилиси анализчиси ли чуңгуаңниң билдүрүшичә, иҗтимаий зиддийәтләрни һәл қилиш иқтидаридин барғансери айрилип қеливатқан хитай мәркизи комитетиниң ички қисмидики зиддийәтләр йәниму өткүрләшкән. Хитай президенти ху җинтав вә баш министир вен җябавлар оттурисида сүркилишләр күчийипла қалмай, бу хитай рәһбәрлири хәлқниң нәзиридин чүшүп кәткән.

Униң әскәртишичә, бүгүнкидәк бундақ қаттиқ қоллуқ, зораванлиқ билән хитай дөлитиниң әминликигә узун муддәт капаләтлик қилғили болмайдикән. Партлитиш вә топилаңларниң алдини алалайдиған иҗтимаий муһит мәвҗут әмәскән. Хитайниң һәр йеридә қаршилиқ идийилири гоя пилики тартилмиған бомба һалитидә йошурунуп турмақта икән.

Германийә долқунлири радиосиниң 6-айниң 1-күнидики йәнә бир хәвиридә көрситилишичә, “4-июн тйәнәнмин вәқәси” ниң 22 йиллиқини хатириләш паалийитигә хоңкоңда аз дегәндә 150 миң киши қатнишидикән. Хитай һөкүмитиниң йеқинқи бирқанчә ай ичидә көплигән сәнәткарларни, адвокатларни, кишилик һоқуқ паалийәтчилирини қолға елиши, хоңкоңдики векторийә мәйданида 4-июн өткүзүлмәкчи болған бу паалийәтниң тәсир даирисини йәниму кеңәйтиши вә дуняниң һәрқайси җайлиридин келидиған иштиракчиларниң санини техиму көпәйтиши мумкин икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.