Mongghuliyide xitaylargha qarshi öchmenlik tuyghusi ewj almaqta

Ötken hepte amérikida chiqidighan "wall strét zhurnal" da en'gliye qoghdighuchi géziti "gu'ardi'an" da élan qilin'ghan "mongghuliyide küchiyiwatqan xitaygha qarshi öchmenlik" namliq maqale tonushturuldi. Maqalide nöwette mongghullar arisida barghanche küchiyiwatqan xitaygha qarshi öchmenlik tuyghusi we uning sewebi heqqide mulahiziler bérilgen.
Muxbirimiz méhriban
2010.12.27
wen--jiabao-sukhaatar-batbold-305.jpg Xitay bash ministiri wén jyabaw bilen tashqi mongghul bash ministiri sukha'atar batbold söhbette. 2010-Yili 1-iyun ulan bator.
AFP

Xelq'ara metbu'atlarda yéqindin buyan mongghullardiki xitaygha qarshi öchmenlik tuyghusi küchiyiwatqanliqi heqqidiki maqaliler köpiyishke bashlidi. En'gliyide chiqidighan "gwardiyan" gézitige bésilghan "mongghuliyide kötürülgen yéngi natsistzimliq qarishining tigh uchi xitaylargha qaritilmaqta" namliq maqale ene shu xil maqalilerning biridur.

Maqalide nöwette mongghullar arisida bu xil milliy öchmenlik tuyghusining küchiyishige mongghullarning yéqinqi yillardin buyan, özining sherqtiki birdin-bir qoshnisi bolghan xitay chégrasi ichidiki mongghul qérindashlirining étnik jehettin xitaygha assimilyatsiye bolup kétiwatqanliqidek weziyetning özlirige kéngiyishidin ensiresh hem mongghul millitining milliy sapliqini qoghdash üchün élip bériwatqan heriketlirining ipadisi ikenliki otturigha qoyulghan.

Maqalide mongghuliyidiki xitaygha qarshi mongghul milliy kimlikini qoghdash namida yéngidin qurulghan ammiwi teshkilatlardin "kök mongghul", "aq krést" we "tsaga'an kx'ass" qatarliq mongghul teshkilatlarning ezaliri bilen élip barghan söhbet xatiriliri hem yerlik mongghullarning xitaylargha nisbeten qarashliri bayan qilin'ghan.

Maqalide mongghuliyide yéngidin barliqqa kelgen bu teshkilatlarning asasi meqsiti heqqide bayanlar bérilip: "bir qisim milletchi mongghul yashliri teripidin qurulghan bu teshkilatlarning meqsiti mongghul millitining milliy sapliqini qoghdash, hujum nishani mongghuliyige soda tijaret ishliri üchün kelgen xitay puqraliri ichidin yerlik mongghullar bilen muhebbet-nikah munasiwitide bolush niyitidikilerge zerbe bérish iken." Dep izahlinidu.

 Maqalide yene, bu milletchi teshkilatlarning dayar mongghul isimlik bir ezasining sözi neqil élinip mundaq bayan qilinidu: "hazir biz mongghul millitining sapliqini qoghdash üchün tirishiwatimiz. Eger bizning qénimizda xitaylar bilen arilishish bashlinidiken, u chaghda biz jenubiy mongghuliyidiki qérindashlirimizdek asta-asta ular (xitaylarni démekchi) teripidin yutup kétilimiz. Shunga hazir qattiq tedbir éliwatimiz. Biz qerellik halda réstoran, méhman-saraylargha bérip u yerlerde mongghul qiz-ayallirining bar-yoqluqini éniqlaymiz. Eger biz öz qiz- ayallirimizning bu yerge kelgen xitaylar bilen bille bolghanliqini bilipla qalsaq ularning chéchini chüshürüwétimiz."

Maqalide mongghul puqralirining hem yerlik mongghul hökümet organlirining xitaylarni yaqturmaydighanliqi bayan qilinip, bu yerdiki xitay shirketliri hem ularning xizmetchilirining mongghuliyidiki chet'el shirketliri ichidiki eng qarshi élinmaydighan kishiler ikenliki ilgiri sürülgen. Melum bolushiche, mongghuliyige kan bayliqlirini échish üchün kelgen xitay shirketliri her waqit shu yerdiki nahiyilik hökümet xadimliri hem rayonning tebi'iy muhitni qoghdighuchi saqchiliri teripidin qattiq tekshürüshke hetta jazalashqa uchraydiken. Shu yerlik bir mongghul méhmansaray xojayini muxbirning ziyaritini qobul qilip, özining méhmanxanisigha ezeldin xitay puqralirining qobul qilmaydighanliqini bayan qilip: "men ezeldin xitaylarni méhmanxanamda yatquzmaymen, chünki siz ularning turqidin ularning bu yerge kelgen ziyaretchi yaki sodiger ikenlikini ayriwalalmaysiz. Men xitaylarni yaqturmaymen" dégen. Maqalide yene, xitayning mongghuliyidiki elchixanisiningmu bu yerge tijaret hem sayahet üchün kelgen xitay puqralirini kéchiliri yalghuz sirtqa chiqmasliqqa agahlandurghanliqi bayan qilin'ghan.

Maqalide yene, tashqi mongghuliyidiki xitaygha qarshi keypiyatning puqralar arisidila emes, belki hökümet organliridiki xizmetchiler, hetta metbu'at sahesidimu yoshurun hetta bezide ochuq ipadilinidighanliqi bayan qilinip, buning mongghullar bilen xitaylarning uzaq tarixtin buyanqi murekkep munasiwiti sewebidin ikenliki, bolupmu kéyinki yillarda mongghullarning köplep xitaylargha assimilyatsiye bolup kétishi seweblik ikenliki otturigha qoyulghan.

Chet'ellerdiki mongghul kishilik hoquq pa'aliyetchiliridin yaponiyidiki “Ichki mongghul xelq partiyisi” ning bash katipi kheyréd khawisgalt ependi ziyaritimizni qobul qilip, nöwette mongghullardiki xitaygha qarshi bu xil keypiyatning musteqil mongghul xelq jumhuritidila emes, belki hazirghiche xitay chégrasi ichide turuwatqan, xitay ichki mongghul aptonom rayoni dep atisimu, yerlik mongghullar teripidin jenubiy mongghuliye dep atilidighan rayondiki mongghullar arisidimu barghanche küchiyiwatqanliqini bildürdi.

Kheyréd khawisgalt ependi sözide mongghullardiki xitaygha qarshi keypiyatning bu qeder küchiyip kétishige xitay hökümitining mongghullargha qaratqan étiqad, til, medeniyet, ma'arip jehetlerdiki assimilyatsiye siyasitidin bashqa yene, mongghullarning milliy kimlikini qoghdash hem mongghullarning milliy aptonomiye hoquqini telep qilghuchi mongghul kishilik hoquq pa'aliyetchiliri hem ziyaliyliridin xada, xochinxugha oxshash mongghul xelqi arisida yuqiri inawetke ige ziyaliylarni tutqun qilishi, mongghul ziyaliylirigha qaritilghan nazaretni kücheytishi, shundaqla hazir jenubiy mongghuliye xelqining özining eng eqelliy kishilik heq-hoquqlirining biri bolghan milliy kimlikinimu qoghdash hoquqidin mehrum boluwatqanliqi qatarliq köpligen amillarning seweb boluwatqanliqini tekitlidi.

Közetküchilerning qarishiche, nöwette xitay hökümitining xitay chégrasi ichidiki xitay bolmighan milletlerdin Uyghur, tibet, mongghul, manju qatarliq milletlerge qarita yürgüzüwatqan milliy siyasitide bu milletlerning milliy medeniyitini chetleshtürüp, ulargha “Jungxu'a medeniyet birliki ” éngini mejburiy qobul qildurushqa urunushi, aqiwette bu milletlerde xitaygha bolghan öchmenlik keypiyatining téximu küchiyishige seweb bolushi mumkin iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.