Америка дөләт мәҗлис әзалири хитайдин малайшия қайтуруп бәргән уйғур мусапирлириниң из-дерикини беришни тәләп қилди

Америка дөләт мәҗлисиниң бир қисим әзалири малайшия һөкүмитини тәнқид қилипла қалмай, хитай һөкүмитидин малайшия қайтуруп бәргән 11 нәпәр уйғур мусапириниң из-дерикини беришни тәләп қилған.
Мухбиримиз әркин
2011.09.01
christopher-or-chris-smith-305.jpg Җумһурийәтчи авам палата әзаси кристофир симит инсан һәқлири тоғрисида доклат бәрди. 2011-Йили 24-май.
chrissmith.house.gov

“5‏-июл вәқәси” дин кейин сиясий зиянкәшликтин қечип, қошна әлләргә қечип чиққан уйғур мусапирлар мәсилиси хәлқара кишилик һоқуқ органлири, мусапирларни қоғдаш тәшкилатлири вә ғәрб парламентлиридики бәзи парламент әзалириниң диққитини қозғиған нөвәттики җиддий мәсилиләрниң бири болуп қалди. Йеқинда малайшия хитайға қайтуруп бәргән 11 кишиниң вәқәси уйғур мусапирлириниң бу хил һаяти тәһдиткә учраш еһтималлиқи мәвҗут бир дөләткә қайтурулуш һадисилириниң йәнә биридур.

Лекин, бу қетим америка дөләт мәҗлиси кеңәш вә авам палаталириниң икки муһим әзаси уйғур мусапирлирини қайтуруп беришни тәнқид қилиш сепигә қетилди. Җумһурийәтчи авам палата әзаси кристофир симит билән демократик кеңәш палата әзаси шерод бровенниң рәисликидики америка дөләт мәҗлиси вә һөкүмитиниң хитай ишлар бирләшмә комиссийиси чаршәнбә күни баянат елан қилип, хитай даирилиридин малайшия 18-авғуст хитайға қайтуруп бәргән 11 уйғурниң ақивитидин мәлумат беришни тәләп қилди. Уларни қайтурушниң хәлқара қанунға хилап икәнликини билдүрди.

Кристофир симит билән шерод бровен йәнә малайшия һөкүмитини тәнқидләп, малайшия даирилири тәрипидин қолға елинған қалған бәш нәпәр уйғур сиясий панаһлиқ тилигүчини қайтурувәтмәсликкә чақирди. Америка авам вә кеңәш палата әзалириниң мәзкур чақириқи дәл хитай үрүмчидә “явро -асия йәрмәнкиси” өткүзүп, уйғур елидә қошна әлләрниң бәзи рәһбәрлирини күтүвалған, йәрмәнкигә қатнишиватқан пакистан президенти зәрдари хитай билән “террорлуққа қарши ” һәмкарлиқни кеңәйтидиғанлиқини билдүргән бир пәйткә тоғра кәлгән.

Авам палата әзаси кристофир симит әскәртип, “уйғурларни хитайға мәҗбурий қайтуруш хәлқара қанунни қопаллиқ билән аяғ асти қилиштин дерәк бериду. Бу мәзкур қанун уйғурларни қайтуруп бәргән дөләтләр тәрипидинла әмәс, бәлки уларни қайтуруп беришни тәләп қилған вә кишилик һоқуқниң еғир дәпсәндә қилинишида җавабкарлиқи болған хитай һөкүмити тәрипидинму аяғ асти қилинғанлиқтур” дегән. Кеңәш палата әзаси шерод бровен болса уйғурларни хитайға өткүзүп бәргән бу әлләрниң хитайдин зор ярдәмгә еришкән дөләтләр икәнликини билдүрди. У “уларниң мәсилиси хитайниң пүткүл асиядики иқтисади вә сиясий тәсири күчәйгән пәйткә тоғра кәлди. Уйғур мусапирлири, панаһлиқ тилигүчиләр вә көчмәнлирини қайтуруп бәргән бу дөләтләр хитайниң зор сода келишими вә ярдимигә муйәссәр болған әлләрдур” дәп көрсәтти.

Биз хитайниң вашингтондики әлчиханисиға телефон қилип вә әлчихана ахбарат баянатчиси ваң бавдуңға елхәт йоллап, америка дөләт мәҗлиси әзалириниң баянатиға қандақ инкас қайтуридиғанлиқини сориған болсақму, лекин улар һечқандақ җаваб қайтурмиди. Лекин, д у қ кристофир симит вә шерод бровенниң баянатиға инкас қайтуруп, уларниң баянатини қарши алидиғанлиқини билдүрди. Қурултай рәиси рабийә қадир ханим америка дөләт мәҗлиси әзалириниң баянати хитайниң уйғур мусапирлириниң ақивитини ашкарилишиға түрткә болуп қелишини үмид қилди.

Кеңәш палата әзаси шерод бровенниң әскәртишичә, хитайға қайтуруп берилгән бу уйғурларниң трагидийилик йери, уларниң хитайға қайтурулғандин кейин “тән җазаси, халиғанчә қамилиш вә кәмситилиштин ибарәт һәқиқий тәһдиткә учрайдиғанлиқи” дур. У “хитай һөкүмитиниң шинҗаңда хәлқара қанунға хилаплиқ қилип, қаттиқ бастуруш һәрикәтлирини елип бериватқиниға узун йиллар болди. Улар буниңға қошнилирини шерик қилип, бастуруш сияситини йүргүзүшкә уларниму дахил қилғандәк қилиду. Бу қәстән, мәқсәтлик қилмиш шундақла уйғурларниң мәдәнийити, дини вә тилиға тәһдит селиватқан кәң даирилик сиясәтниң бир парчиси” дәп көрсәтти.

Авам палата әзаси кристофир симитниң қаришичә, хитай һөкүмити б д т мусапирлар алий комисариятиниң мунасивәтлик қаидә түзүмлиригә һөрмәт қилиши керәк. У “хитай һөкүмити уйғурларға қаратқан бастуруш сияситигә хатимә берип, өзиниң бастуруш сияситини йүргүзүштә қошнилиридин пайдилинишни тохтитиши шәрт. Б д т мусапирлар алий комисариятиниң сиясий панаһлиқ тилигүчиләр вә мусапирлар мәсилиси һәққидики қаидә түзүмлиригә һөрмәт қилиши, барлиқ хитай пуқралириниң асаси кишилик һоқуқи вә әркинликигә капаләтлик қилиши лазим” дәйду. Рабийә қадир ханим хитайниң “5‏-июл вәқәси” дин һечқандақ савақ алмиғанлиқини әскәртип, хитай һазирқи сияситини түп йилтизидин өзгәртмисә, техиму шиддәтлик наразилиқларниң йүз беришидин сақланғили болмайдиғанлиқини агаһландурди.

Малайшия һөкүмити 8‏-айниң 6‏-күни 16 уйғурни қолға елип, уларниң 11 нәпирини хитайға қайтуруп бәргән иди. Б д т мусапирлар алий комисариятиниң куала лампурдики ишханисиниң илгири сүрүшичә, малайшия даирилири б д т мусапирлар ишханиси хадимлириниң улар билән учришишиға йол қоймиған. Даириләр уйғур мусапирлириниң адәм әткәсчилик гуруһи билән четишлиқи барлиқини илгири сүрүп, уларниң мусапирлиқ салаһийитидин бәһримән болушини рәт қилған.

Малайшия даирилирини тәнқид қилғучилар уйғур сиясий панаһлиқ тилигүчиләрниң мусапирлиқ салаһийитини пәқәт б д т мусапирлар ишханиси тәкшүрүп бекитидиғанлиқини, бирақ малайшия даирилириниң буниңға тосқунлуқ қилип, хәлқара қанунни бузғанлиқини әйиблимәктә. Авам палата әзаси кристофир симит билән кеңәш палата әзаси шерод бровен түнүгүн елан қилған бу һәқтики баянатида йәнә, пакистан вә тайланд даирилириниң йеқинда бир қисим уйғурларни хитайға қайтуруп бәргәнликини тәнқид қилди. Пакистан һөкүмити бу йил 8‏-авғуст бәш уйғурни хитайға қайтуруп бәргән. Охшашла тайланд һөкүмити 6‏-авғуст күни нур муһәммәт исимлик бир уйғурни хитайниң банкоктики әлчихана даирилиригә тапшуруп берип, уйғур тәшкилатлири вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң тәнқидигә учриған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.