Әй вейвей мәсилиси хитайни йәнә бир қетим хәлқара җамаәтчиликниң тәнқид обйектиға айландуруп қойди

Хитай һөкүмити изчил уйғур, тибәт вә башқа кишилик һоқуққа мунасивәтлик нурғун мәсилиләрдә хәлқара җамаәтчиликниң тәнқид обйекти болуп кәлгән иди.
Мухбиримиз әркин
2011.04.14
ey-weywey-ai-weiwei-churendurush-305.jpg Мәшһур хитай өктичиси рәссам әй вейвей. 2011-Йили 5-апрел.
AFP

Хитай һөкүмитиниң буниңдин икки һәптә бурун атақлиқ сәнәтчи вә өктичи зат әй вейвейни тутқун қилип, уни һазирға қәдәр нәзәрбәнд астида тутуп туруш қилмишиға қарита хәлқара тәнқидләрниң айиғи үзүлидиғандәк қилмайду. Хәлқара җамаәтчиликниң йеқинқи позитсийисидин қариғанда, хитайниң әй вейвей мәсилисидә техиму қаттиқ вә техиму кәң көләмлик хәлқара бесимға дуч келиш еһтимали мәвҗут. Һазирға қәдәр явропа иттипақи, америка, австралийә, әнглийә, германийә қатарлиқ нурғун дөләтләр, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати қатарлиқ хәлқара тәшкилатлар вә хитай өктичи гуруһлар бейҗиң һөкүмитини тәнқид қилип кәлгән иди. Алдинқи күндин башлап хитайни тәнқид қилиш сепигә явропалиқ атақлиқ язғучилардин сабиқ чех президенти ваклав хавелни өз ичигә алған чех, германийә, австрийә, полша қатарлиқ әлләрдики бир қисим мәшһур язғучи, шаир вә әдибләр қетилди.

Юқириқи язғучи вә әдибләр хитай баш министири вен җябавға хәт йезиш паалийити қозғап, хитай һөкүмитиниң йеқинқи бир қанчә айдин буян өктичи затларни бастурушни күчәйткәнлики вә әй вейвейни тутқун қилғанлиқини тәнқид қилған.

Улар вен җябавға йоллайдиған хетидә, халиғанчә адәм тутушниң қанунсизлиқ икәнликини әскәртип, әй вейвейни дәрһал қоюп беришни тәләп қилған.

Чәтәлдә сүргүндики атақлиқ хитай язғучи бай лиң тәрипидин қәләмгә елинған мәзкур хәткә һазирға қәдәр, васлав хавелдин сирт йәнә, чех язғучи вә шаирлиридин иван клима, җири груса, җачим топол, австрийилик язғучи, нобел әдәбият мукапати саһиби әлфрид җелиник, полшилиқ пәйласоп адам мичник, язғучи адам загаҗески, германийилик шаир һелмут фраунндорфер қатарлиқ кишиләр имза қойған. Бай лиң түнүгүн радиомиз хитай бөлүминиң зияритини қобул қилғанда әскәртип, явропа җамаәтчиликиниң әй вейвей вәқәсигә наһайити күчлүк инкас қайтурғанлиқини, буниң йеқинқи нәччә он йилдин буян йүз бәргән хитай өктичилирини қолға елиш вәқәлиридә мисли көрүлүп бақмиғанлиқини билдүргән.

Америкидики хитай өктичилири тәрипидин ню йорк шәһиридә нәшр қилинидиған чәтәлдики хитай демократлириниң әң чоң нәшрият әпкари“бейҗиң баһари” журнилиниң баш муһәррири ху пиң әпәнди зияритимизни қобул қилип, хәлқара җамаәтчилик вә явропа затлириниң әй вейвей мәсилисигә пәвқуладдә йеқиндин көңүл бөлүшидики сәвәб, әй вейвейниң бир өктичи болупла қалмай, әң муһими униң сәнәтчи кишилики билән мунасивәтлик икәнликини билдүрди.
Ху пиң әпәнәнди “мениңчә, әслидә бу әй вейвейниң бир сәнәтчи икәнлики вә униң сәнәт саһәсидики бир қатар паалийити билән мунасивәтлик.

У бир тәрәптин кишилик һоқуқни қоғдиғучи болса, йәнә бир тәрәптин у бир сәнәтчи. Шуниң билән биргә, у һөкүмәтни тәнқид қилидиған нурғун пикирләрни оттуриға қойған. У бир қанчә йилдин буян көп қетим чәтәлгә чиққан вә явропаға барған. Шуңа униң нурғун саһәләр билән алақиси бар. Бу саһәдики нурғун кишиләр уни өзигә йолдаш, дәп қарайду. Униңдин сирт әй вейвеи җуңгода хели мәшһур сәнәткар. юқириқи сәвәбләрдин у җуңгодики зиялийлар қатлимидики сәрхиллар ичидә зор тәсир даириға игә” дәп көрсәтти.

Юқириқи язғучи вә әдибләр йәнә, йеқинқи 2 айдин бери өзиниң ой-пикрини ипадиләшкә урунған хитай пуқралириниң тутқунға учраватқанлиқини вә хитайдики чәтәллик мухбирларниң хизмитигә чәклимә қоюлғанлиқини тәнқидләп, вен җябавниң хитай баш министири болуш сүпитидә “бу хил вәзийәтниң давамлиқ тәрәққий қилишини чәкләш мәсулийити барлиқи” вә шундақла “бир һөкүмәт һәр қандақ әһвалда сақчиларниң кишиләрни халиған чағда қолға елишиға йол қойса болмайдиғанлиқи”ни тәкитлигән. Бәзи анализчилар, хитай һөкүмитиниң әй вейвейни қолға елип, ғәрб әллиригә оттура шәрқтики хәлқ исянлириға охшаш исянларниң җуңгода йүз беришигә йол қоймайдиғанлиқидин бешарәт бәрмәкчи икәнликини илгири сүриду. “бейҗиң баһари” журнилидики ху пиң әпәнди бу қараштики кишиләрниң биридур.

У мундақ дәйду: “униң һәрикитини бир сигнал дейишкә болиду. У шуни ашкара оттуриға қоймақчи, йәни демократик ислаһат елип бериш нийити йоқлуқини ениқ ипадилимәкчи. Униңдин сирт бәлки йәнә қолидиған кәлсә, җәмийәт вә авам хәлқниң түрлүк өктичи пикирлирини илгириләп контрол қилидиғанлиқини билдүрмәкчи. Узун йиллардин бери америка, явропа қатарлиқ ташқи дунядики дөләтләр, һөкүмәтләр, аммиви тәшкилатлар, сәнәтчиләр, язғучилар вә әдибләрдә омумйүзлүк мундақ бир үмид бар иди. Йәни иқтисадниң тәрәққияти вә хәлқара алақиниң күчийишигә әгишип, җуңго хәлқара низамнамиләрни техиму көп қобул қилиду, буниң билән кишилик һоқуқни яхшилайду, дәйдиған үмид бар иди. Бирақ хитай өткән йили лю шавбони җазалап, йеқиндин бери әй вейвей қатарлиқ өктичи затларни тутқун қилип хәлқара җәмийәткә наһайити ениқ бир сигнал бәрди. Йәни җуңго һөкүмитиниң иқтисади тәрәққиятиниң вә хәлқара орниниң йүксилишигә әгишип, дадил болмайдиғанлиқини, бәлки изчил күч қоллинидиғанлиқини намаян қилди. Шуниң билән бу нурғун кишиләрни бундақ бир һөкүмәтниң давамлиқ тәрәққий қилиши, давамлиқ қудрәт тепиши җуңго хәлқиниң кишилик һоқуқиға зиянлиқ болупла қалмай, бәлки йәнә дуняниң кишилик һоқуқ вә тинчлиқиға зор тәһдит пәйда қилидиғанлиқини ойлашқа мәҗбур қиливатиду.”

Әй вейвейниң тутқунға учриғиниға бүгүн 11 күн болди. Хитай һөкүмити һазирға қәдәр униң аилисигә әй вейвейниң қәйәрдә тутуп турулуватқанлиқини билдүрмигән. Әй вейвейниң аписи вә аяли хитай һөкүмитиниң қилмишини тәнқид қилип, униңға артилған “җинайәт” ни боһтан дегән иди. Лекин хоңкоң мәтбуатлириниң хәвәр қилишичә, хитай һөкүмити хоңкоң бейҗиңпәрәс ахбарат васитилирини вә хитай қуруқлуқидики һөкүмәт ахбарат васитилирини қоллинип, әй вейвейниң аилә тавабатини һөкүмәткә төһмәт қилиш билән әйибләшкә башлиған. Лекин ху пиң әпәнди хитай һөкүмитиниң әй вейвейни қолға елиштин бурун буниң бунчилик зор хәлқара инкас пәйда қилидиғанлиқини ойлап бақмиғанлиқини билдүрди. У “бизниң пәризимизчә, җуңго һөкүмити буниңдин бурун әй вейвей қолға елинса, мәлум хәлқара инкас пәйда қилидиғанлиқини ойлашқан. Лекин бунчилик қаттиқ хәлқара қаршилиққа учрап кетидиғанлиқини ойлап бақмиған болуши мумкин. Улар учриған қаршилиқ улар ойлиғандинму күчлүк болди. Бизму бунчилик қаттиқ қаршилиққа учрайдиғанлиқини пәрәз қилип бақмиған. Мениңчә бу, әй вейвейниң башқиларға охшимайдиған шәхс икәнлики билән мунасивәтлик болупла қалмай, бу йәнә чоң вәзийәт биләнму мунасивәтлик. Йәни бу җуңго һөкүмитиниң бу йил 2‏-айдин башлап бастурушни үзлүксиз күчәйтиши билән алақидар болса керәк” дәп көрсәтти.

Васлав хавел қатарлиқ язғучи вә әдибләр вен җябавға йоллайдиған хетидики баянида йәнә, өзлириниң бир дуня пуқраси, хәлқара әдәбият җамаәтчиликиниң бир әзаси болуш салаһийити билән вен җябавға хитаб қиливатқанлиқини әскәртип, “биз сизниң бу мәсилигә дәрһал арилишишиңизни, хитай һөкүмитиниң мунасивәтлик органлирини әй вейвей қатарлиқ кишиләрни қоюп берип, уларниң хәлқара тәрипидин бирдәк етирап қилинған әркинликини қайтуруп беришиңизни тәләп қилимиз” дегән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.