Ғәрб ахбаратида хитайниң кәлгүси тоғрисида анализлар

Ройтирс агентлиқи, франкфурт алгемайин гезити қатарлиқ бәзи ахбарат васитилири хитайниң 2012-йилидин кейинки вәзийити һәққидә анализлар елан қилди.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2011.09.02
wang-qishan-istratigiye-iqtisad-dialogida-305.jpg Хитай муавин баш министири ваң чишән америка-хитай истратигийә-иқтисад диалогида соз қилди. 2011-Йили 9-май.
AFP

Анализда хитайниң сиясий қурулмисида йүз бәргүси өзгиришләр, иқтисади тәрәққият әһвали вә иҗтимаий муқимлиқ вәзийәтлири муһакимә қилинди.

Германийә долқунлири радиоси 2-сентәбир күни ройтирс агентлиқидин көчүрүп елан қилған “2012-йили: хитайдики сиясий тәвәккүлчилик тоғрисида анализ” намлиқ хәвәрдә баян қилинишичә, 2012-йили хитай рәиси ху җинтав вә баш министир вен җябавлар компартийидики вәзипилиридин истепа беридикән. 2013-Йили һөкүмәттики вәзипилиридин истепа қилидикән. Ху җинтавниң орниға муавин рәис ши җинпиң, вен җябавниң орниға муавин баш министир ли кечяң вәзипигә тәйинлиниши мумкин икән. Ху җинтав һәрбий һоқуқни чаңгилида тутувелип, йеңи һакимийәтни тизгинләп туруш еһтимали барикән. Әмма хитай рәһбәрлик қатлимида хелила кәскин ичкий тоқунуш башлинидикән.

Анализда көрситилишичә, гәрчә хитай һакимийәт қатлимида өзгириш болсиму, хитайниң муқимлиқни сақлаш үчүн йолға қоюватқан қаттиқ сиясити өзгәрмәйдикән. Уйғур дияри вә тибәтләрдә техиму зор қаршилиқ һәрикәтлири йүз бериши мумкин икән. Хитай миқясида қаршилиқ һәрикәтлириниң көлими барғансери кеңийип барсиму, хитай һакимийитини өрүвитәлигидәк дәриҗигә көтүрүләлмәйдикән. Тор бәтлири охшашла қаттиқ қамал қилинидикән. Өктичи күчләрни бастуруш һәрикәтлири давамлишидикән. Хитайдики қаршилиқ һәрикәтлириниң пилтиси йәнила мал баһасиниң тохтимай өрлиши, һакимийәт қатлимидики чириклик, йәр-мүлүк зораванлиқи, ишсизлиқ, намратлиқ қатарлиқлар болидикән. Бирақ, зиялийлар тор бәтләр арқилиқ җамаәт пикрини, идийисини бирликкә кәлтүрүшкә ғәйрәт көрситәлисә, мәвҗут һакимийәт үчүн еғир бесим пәйда қилалайдикән.

Анализда көрситилишичә, 2013-йилидин башлап, хитай мәркизи комитетидики яшанған һоқуқдарларниң көпчилики дәм елишқа чиқсиму, йеңи әвлад һоқуқдарларда демократик ислаһат елип бериш ғәйрити йоқкән. Хитайда һелиму оттура шәрқ вә африқидики һәрикәтләрниң шамаллири учуп йүргән болсиму, һазирға қәдәр йүз берип келиватқан қаршилиқ һәрикәтлири кичик тоқунушларниң зорийишидин келип чиқиватқан болуп, бу сәптин орун алғанлар деһқанлар, ишчилар вә аҗиз шәһәр аһалилиридин ибарәткән. Улар һакимийәт үчүн һәрқачан тәһдит пәйда қилип туруватқан болсиму, һазирқи қаттиқ бастуруш сиясити астида мустәбит һакимийәтни ағдуруп ташлиғудәк қуввәт һасил қилалмиған. Шундақ болсиму, хитайниң йеңи һакимийәт қатлими петинип демократийә йолиға қәдәм басалмайдикән.

Уйғур зиялйиси пәрһат муһәммиди әпәнди мәйли хитайниң мәркизи аппаратидики һакимийәт алмишиштин болсун вә мәйли уйғур дияридики әмәлдарларниң алмишишидин болсун, уйғурларниң қилчә пайда-мәнпәәткә еришәлмигәнликини, һазир хитай үчүн муқимлиқтин муһим мәсилә қалмиғанлиқини, уйғур вәтинини муқимлиқ вә тәрәққият шоари астида үсти очуқ түрмигә айландуруп қойғанлиқини тилға алди.

Франкфурт алгемайин гезитиниң 1-синтәбирдики “хитай рәңлиқ әҗдиһа истратегийисини қолланмақта” намлиқ анализида көрситилишичә, хитай һөкүмити бундин кейинки иқтисадий тәрәққият йолини өз нәпси-хаһиши бойичә бәлгиләп кетиверидикән. Нәдә пайдиға еришкили болса, у йәрниң мустәбит һакимийәт астидики дөләт боламду яки демократик дөләт боламду, пайдидин башқа һечнимисини сүрүштүрмәй ениргийигә еришиш мәқситигә йетишкә теришидикән. Худди бу йил 6-айда ху җинтав хәлқара җинайи ишлар сот коллогийиси тәрипидин тутуш буйруқи чиқирилған суданниң мустәбит һөкүмдари өмәр ал баширни бейҗиңда қобул қилғанға охшаш, пайда-мәнпиәткила еришәлисә һәрқандақ мустәбит билән һәмкарлишидикән.

Берюссел әркинлик университети хитай ишлири тәтқиқат институтиниң мудири җонатхан һолслаг хитайни бир өзгиришчан әҗдиһаға охшитип, хитайниң өзигә нәп берәләйдиған һәрқандақ муһитқа маслишалайдиғанлиқини, у муһитниң яхши-яман болуши билән һесаблишип олтурмайдиғанлиқини ейтқан. Бейҗиң университетиниң профессори ваң йөшең “бизниң алаһидиликимиз, африқа вә латин америкисидики дөләтләр билән яхши мунасивитимиз бар, улар билән һәмкарлашқан вақтимизда кишилик һоқуқ вә демократийә шәртлирини қоймаймиз, биздә бундақ бир мәсилә мәвҗут әмәс” дегән.

Анализда көрситилишичә, хитай һөкүмити һазир африқидики мустәбит әлләрдин конго, зимбабүви, судан қатарлиқ нурғунлиған дөләтләр билән сиясий вә иқтисади җәһәттә яхши мунасивәт орнитивалған болуп, бу дөләтләр хитайни нефит билән тәминләватқан асаслиқ дөләтләр һесаблинидикән. Хитай йәнә иранниң асаслиқ херидари икән. Хитайниң байлиқ, енергийә үчүн бундақ қара-қоюқ қол созуш һәрикәтлири хәлқара бихәтәрликкә тәһдит елип келидикән. Һайделбург хәлқаралиқ тоқунушлар тәтқиқат мәркизиниң билдүрүшичә, тәбиий байлиқларни талишиш күриши урушниң даим көзгә челиқидиған асаслиқ сәвәблириниң бири икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.