"Бейҗиң тақивалған йеңи чегра"

Франсийидә чиқидиған 'азадлиқ гезити' дә 6 ‏ - өктәбир күни 'бейҗиң тақивалған йеңи чегра' мавзулуқ бир доклат елан қилинди. Уйғурлар һәққидә йезилған бу доклатни мәзкур гезитниң мухбири әбрс селейтин уйғур илини зиярәт қилғандин кейин йезип чиққан. Бу мақалиниң мәзмунлирини франсийә хәлқара радио истансисиму аңлатти.
Мухбиримиз вәли
2008.10.07
Бир һали харап уйғур бовай Бир һали харап уйғур бовай
AFP Photo

8 ‏ - Айдин кейин, уйғурлар техиму чәткә қеқилишқа башлиди

Франсийидә чиқидиған 'азадлиқ гезити' дә елан қилинған 'бейҗиң тақивалған йеңи чегра' мавзулуқ доклатта баян қилинишичә, бу йил 8 ‏ - айда шинҗаңда үч қетим қанлиқ вәқә йүз бәргәндин кейин, уйғурлар техиму чәткә қеқилишқа башлиди. Мусулманларниң рамизан ейидиму уйғурлар кәңчиликкә еришәлмиди. Бәлки униң әксичә, уйғурларниң топлишип диний паалийәт өткүзүши чәкләнди, уйғур ресторанлири тиҗарәт қилишқа мәҗбурланди, һәтта уйғурларниң сақал қоюшиму чәкләнди.

Шинҗаңда көп йиллардин буян оқутқучилиқ қиливатқан бир ғәрб маарипчиси мухбирға 'бейҗиң һөкүмити террорчилиққа қарши туруш дегән шуар астида шинҗаңдики мусулманларниң күндүлүк диний турмушиға чәклимә қойди. Бу узун йиллардин буян районлар ара сақлинип келиватқан тоқунушларниң диний шәклидә партлап чиқишиға сәвәб болди. Әгәр шинҗаңдиму мусулманлар дуняниң башқа җайлиридикигә охшаш мөтидиллиқтин радикаллиққа қарап маңса, буниң ақивитини пәрәз қилиш қейин' дегән.

Бу районда һөкүмәт әмәлдарлиридин башқа һечким 'бөлгүнчи' дегән аталғуни қолланмайду

Франсийидә чиқидиған 'азадлиқ гезити' дә елан қилинған бейҗиң тақивалған йеңи чегра' 'мавзулуқ доклат, хитай һөкүмитиниң бу йил 8 ‏ - айда қәшқәр қатарлиқ җайларда уда үч қетим йүз бәргән қанлиқ вәқә һәққидики көз қаришини рәт қилиду. Униңда ейтилишичә, бу үч қетимлиқ һуҗумни қайси җәһәттин болмисун, хәлқара террорлуққа чатқили болмайду. Чүнки бу үч қетимлиқ вәқәниң нишани бивастә бейҗиңниң шинҗаңдики символлуқ органлириға қаритилған.

Доклатта ейтилишичә, мәлум бир яшанған уйғур мухбирға 'бу районда һөкүмәт әмәлдарлиридин башқа һечким бөлгүнчи дегән аталғуни қолланмайду' дегән. Мәлум бир яш уйғур мухбирға 'биздин кимки азрақ капиталға игә болуп күчлинип қалса, һөкүмәт дәрһал уни тутиду' дегән. Шундақла йәнә, 'бейҗиң һөкүмити уйғурларниң җуңго җәмийитигә қошулушини халимайду, дәйду, әмма улар өзлири бизниң мәдинийитимизни қилчә һөрмәтлимәйду. Улар бу районда сиясий вә иқтисадий саһәдики һоқуқларниң һәммисини қамал қиливалди" дәп чүшәндүргән.

Мәзкур доклатта йәнә, қәшқәрдә бейиған мәлум бир уйғурниң бу йил 6 ‏ - айда бейҗиң һөкүмити тәрипидин 'хиянәт қилған', 'пара йегән', 'бөлгүнчиләрни қоллиған' дегән бәднам билән қолға елинғанлиқи, униң аилә тәвәбатлириму хитай сақчилириниң тәһдитигә учриғанлиқи, хәлқ буниңға қаттиқ ғәзәпләнгәнлики тәпсилий баян қилинған.

Әслидә нопусниң %90 дин көпрәкини тәшкил қилидиған уйғурлар һазир 'аз санлиқ милләт'

Франсийидә чиқидиған 'азадлиқ гезити' дә елан қилинған 'бейҗиң тақивалған йеңи чегра' мавзулуқ доклатта баян қилинишичә, уйғурлар 20 ‏ - әсрниң 50 ‏ - йиллирида бу районда нопусниң 90% дин көпрәкини тәшкил қилатти. Уйғурлар һазир өз земинида 'аз санлиқ милләт'кә айлинип қалди. Бейҗиңниң уйғурларни хитай җәмийитигә қошувелиш үчүн қоллиниватқан сиясити уйғурларни хитайчә тилда оқутуш вә уйғур аяллирини хитай районлириға йөткәп кетиштин ибарәт болмақта.

Доклатта ейтилишичә, бу районни яхши чүшинидиған вигафен исимлик бир хитайшунас мутәхәссис мухбирға 'бейҗиңниң бундақ сиясити астида, уйғурлар үчүн пәқәт я намратлиқта яшап өз мәдәнийитини қоғдап қелиш, я өзиниң әнәнилирини ташлап бай болуштин ибарәт иккила йол қалди. Гәрчә һазир уйғурларға өзиниң мәдәнийитини вә диний етиқадини тәрәққи қилдуруш үчүн мәлум бошлуқ болсиму, әмма бу бошлуқ пәқәт сиясий түзүлминиң сиртида, шуңлашқа уйғурлар һазир өзиниң қаттиқ чәткә қеқиливатқанлиқини һес қилмақта," дегән.
 

Бу районға йәрлишивалған хитайлар һазир әслидики земин игилирини 'мәйнәтләр' дәйдиған болувалди

Франсийидә чиқидиған 'азадлиқ гезити' дә елан қилинған 'бейҗиң тақивалған йеңи чегра' мавзулуқ доклатта баян қилинишичә, бу райондики шәһәрләрдә һазир хитайлар билән уйғурлар мутләқ барди - кәлди қилмайду. Һәр қайсисиниң өзлири сода қилидиған дуканлири вә йемәк йәйдиған ресторанлири бар.

Һөкүмәтниң банкилирида вә чоң сода сарайлирида, хитайларниң көзлиридин уйғурлардин еһтият қилған аламәтләр көрүнүп туриду. Һазир бу районға йеңидин келип йәрлишивалған хитайлар әслидики земин игилирини 'мәйнәтләр' дәйдиған болувалди. Һәтта хитай таксилириму уйғурларни рәт қилиду. Мухбирниң әсләп көрүшичә, әслидә уйғурлар бу районға келивалған хитайларни 'мәйнәтләр' дәп атайтти. 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.