Хотән вә қәшқәрдики мәйданға кәлгән вәқәләр һәққидә хәлқара мәтбуатлардики инкаслар

Б б с вә ройтерсқа охшаш хәлқарадики нопузлуқ ахбарат органлири хотән вә қәшқәрдә йүз бәргән вәқәләрниң арқа көрүнүши һәққидә әтраплиқ вә тоғра мәлуматларни йәткүзүшкә тиришти.
Мухбиримиз ирадә
2011.08.05
xoten-weqesi-koygen-mashina-305.jpg Хотән вәқәсидә көйдүрүлгән сақчи машиниси. 2011-Йили 18-июл.
tianshen tor betidin elinghan/Qiao Long

Хотән вә қәшқәрдә арқа-арқидин вәқә мәйданға кәлгәндин кейин, дунядики нопузлуқ ахбарат органлириниң һәммисидә дегүдәк бу һәқтә хәвәр, хәвәр анализлири елан қилинди. Бу мәтбуатларда елан қилинған хәвәрләрдә, хитай һөкүмити вә яки униң ахбарат органлири илгири сүргәнләр әмәс, уйғур елидә бундақ һадисиләргә сәвәб болуватқан амилларниң ички йүзи йорутулди. Мәсилән, хитай даирилири бәргән баянатлирида, вәқәниң райондики омумий хәлқниң арзусиға вәкиллик қилалмайдиғанлиқини ейтип, райондики хәлқләрниң тинч-хатирҗәм һаятиниң наһайити тез әслигә кәлгәнликини тәшвиқ қилған болсиму, әмма әнглийиниң даңлиқ хәвәр агентлиқи ройтерста чиққан “қәшқәрдики хитай пуқралири қорқунч ичидә қалди” намлиқ хәвәрдә буниң әкси баян қилинди. Хәвәрдә, ройтерсниң мухбири вәқә күни ярилинип, дохтурханида йетип давалиниватқан хитайларни зиярәт қилған болуп, униңда төвәндикиләр баян қилинған:
Вәқә йүз бәргән қәшқәр вилайитиниң нопуси асасән уйғурлардин тәркиб тапқан болсиму, әмма у һазир хитай көчмә нопусиниң еқиниға учримақта. Әсли сичүәнлик болған 21 яшлиқ ху фамилилик “биз у күни террорни көрдуқ, бәкму қорқунчлуқ иди, йәрдә җәсәтләр, қанлар туратти. Һазир бирәр кишиму кочиға чиқишқа җүрәт қилалмайватиду” деди. Хуниң ейтишичә, икки күн аввал 200 дәк хитай бигунаһ кишиләр өлүп кәтти, дәп намайиш қилған икән.

Нәччә он йилдин бери уйғур районида яшаватқан 43 яшлиқ ваң фамилилик содигәр өзиниң келәр йили бу йәрдин кетиши мумкинликини ейтип :“бу йәрдә бәк тола иш чиқип кетиватиду, уларниң барлиқ хитай миллитини өзигә нишан қилғанлиқи очуқ-ашкара турса, мән йәнә уларға қандақ ишинимән” деди.

Мухбир хәвиридә, нөвәттә қәшқәрдә һәммила йәрни сақчиларниң қоршап кәткәнлики, вәқәдин кейин бир қанчә күн бойичә дуканларниң ечилмиғанлиқи, омумий вәзийәтниң җиддийликини баян қилған. Мухбир вәқәгә қарита охшимайдиған тәрәпләрниң йәни хитай һөкүмити вә чәтәлләрдики уйғур миллий һәрикәтлириниң вәқә һәққидики охшимайдиған баянлириға йәр бәргән вә дуня уйғур қурултийиниң рәиси рабийә қадир ханимниң “хитайниң районда йүргүзүватқан сиясити нәтиҗисидә уйғурларниң яшаш үмиди қалмиди” дегән сөзини мисал қилип алған. Ройтерстики мәзкур хәвәрниң ахирида йәнә, 29 яшлиқ бир хитай яшниң көз қаришиғиму йәр берилгән болуп, мухбир у хитай яш билән болған сөһбитини мундақ баян қилиду:
29 яшлиқ хитай яш маңа: бу вәқәләр мәркизи һөкүмәтниң қәшқәрни алаһидә иқтисадий район қилип қуруп чиқиш пиланиға әлвәттә тәсир йәткүзиду. Һөкүмәт уйғурларниң турмуш сәвийисини көрүнәрлик дәриҗидә юқири көтүрди, деди. Әмма у сөзигә йәнә “һөкүмәт бизгә инақ-иттипақ яшайдиған бир муһитни яритиши керәк” дегәнниму қошуп қойди.

Мухбир хәвиридә, райондики уйғурларниң иқтисади ислаһатларда айримичилиққа учрап кәлгәнликини, хитайларниң ичкиридин келип, уйғурларниң ишини тартивалғанлиқидин нарази икәнликини язғандин кейин, қәшқәрдики омумий вәзийәтни бир уйғурниң қисқиғинә бир еғиз җавабиға йиғинчақлиған. Мухбир мақалисини: “мән қәшқәрдики бир уйғурдин “сән хитайларни яхши көрәмсән” дәп сориғинимда у маңа:“яқ, мән уларни яхши көрмәймән, уларниң нийити бәк қара” дәп җаваб қайтурди, дәп аяғлаштурған.

Хотән вә қәшқәрдә вәқә йүз бәргәндин кейин б б с хәвәр агентлиқидиму нурғун хәвәрләр елан қилинди. Буларниң ичидә “йипәк йолида өлүм” мавзулуқ хәвәр анализида аптор майкил дирон хитай һөкүмитиниң уйғур районида йүргүзүватқан бесим сиясәтлири үситидә өзи мулаһизилирини оттуриға қойған. Аптор мулаһизисидә алди билән хотән вә қәшқәрдә йүз бәргән вәқәләр вә ундин илгири 1995-йили ғулҗида йүз бәргән вәқәләр һәққидә тәпсилий чүшәнчә бәргәндин кейин, 2009-йили йүз бәргән үрүмчи вәқәсиниму әслитип өткән. Аптор вәқәдин кейин миңлиған уйғурниң соал-сорақсиз қолға елинғанлиқи, түрмә вә өлүм җазалириға һөкүм қилинғанлиқи, уйғурларниң диний вә түрлүк иҗтимаий бесимларға учраватқанлиқи һәққидә бир қисим мәлуматларни бәргәндин кейин мундақ дәп баян қилған:
-Хитай рәсмий даирилири вәқәни сирттики террор күчлиригә бағлап қойди. Чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири мустәқил шәрқий түркистан дөлитини тәшвиқ қилиду. Әмма уларниң уйғур районида йүз бәргән вәқәләр билән мунасивитиниң барлиқини испатлайдиған бир испат йоқ. Техи йеқинда, бейҗиң әлқаидә тәшкилатиниму өз ичигә алған хәлқара террор гуруппилирини уйғур районидики вәқәләр билән мунасивәтлик деди. Әмма уларниң һечбиригә испат көрсәтмиди. Қәшқәр вә хотәндә йүз бәргән вәқәләрдиму бейҗиң охшашла йәнә һуҗумчиларниң шәрқий түркситан ислам һәрикити тәрипидин тәрбийиләнгәнликини илгири сүрди, әмма нурғун мутәхәссисләр бундақ бир тәшкилатниң һәқиқәтән мәвҗутлуқиғиму ишәнмәйду.

Б б с да елан қилинған мәзкур мақалиниң аптори майкил дилон хәвәр анализидә, қәшқәр қәдими шәһәр райониниң бузғунчилиққа учришиниң уйғурларниң наразилиқини қозғаватқан йәнә бир муһим амил икәнликини тәкитлигән. У, һөкүмәт бу өйләрни йәр тәврәшкә чидамсиз, десиму, әмәлийәттә уйғурларниң һечбириниң буниңға ишәнмәйдиғанлиқини, уларниң хитай һөкүмитиниң мәқсити уйғурларни шәһәрниң ичидин қоғлап чиқирип, тарқақлаштуруш дәп қарайдиғанлиқини, қәшқәргә селинған йеңи иқтисадий мәбләғләр билән бирликтә көчүп кәлгән миңлиған хитай көчминидинму қаттиқ нарази икәнликини баян қилған. У, хитай һөкүмитиниң вәқәни чәтәлләрдики күчләргә артип қоюватқанлиқини ейтп, хәвәр анализини: “уйғурлар наһайити кәскин бир вәзийәт ичидә турмақта. Қачаники, һәқиқий җинайәтчиләр болған кәмбәғәллик, чәткә қеқиш вә айримичилиққа хатимә берилгәндә, андин бу зиддийәт толуқ һәл болиду” дәп хуласә чиқарған.

Ройтерс вә б б с да елан қилинған юқиридики мақалиләрдин сирт, америка авази, бирләшмә агентлиқи, хаффиңтон почтиси қатарлиқ гезитләрдиму “уйғурлар пул әмәс, һәқ тәләп қилиду”, “ғәрбий райондики миллий зиддийәт”, “шәрқий түркистан ислам һәрикити қандақ бир тәшкилат” қатарлиқ бир йүрүш мақалиләр елан қилинди. Бу мақалиләрдиму юқиридикиләргә охшашла хитай һөкүмитиниң уйғур районида йүргүзүватқан миллий сияситиниң уйғурларда наразилиқ пәйда қиливатқанлиқидәк пакитлар көрситилди. Хитайниң бу һәрикәтләрни хәлқара террорчилиққа бағлишиға қарита бир қатар мулаһизиләр йүргүзүлди. Чәтәлләрдики уйғур паалийәтчилири хитай һөкүмитиниң вәқәниң маһийитигә алақидар учурларни қаттиқ қамал қилиши вә күчлүк қарши тәшвиқатиға қаримай, чәтәлләрдә уйғурларниң һәқиқий вәзийити йорутулған, обйектип хәвәрләрниң чиқишиниң наһайити иҗабий бир әһвал икәнликини дейишти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.