Ху җинтавниң америка зиярити вә америка - хитай кишилик һоқуқ диалоги

Хитай дөләт рәиси ху җинтавниң келәр йили 1‏ - айда америкида дөләт ишлар зияритидә болидиғанлиқи елан қилинди. Нөвәттә икки тәрәпниң ху җинтавниң зиярәт күнтәртипини җиддий орунлаштурватқанлиқи мәлум.
Мухбиримиз әркин
2010-11-01
Share
Obama-we-Xu-jintaw-xitayda-doletlik-ziyapette-305.jpg Сүрәт, 17‏ - нойабир күни, хитай президенти ху җинтав, президент обамани хитай хәлқ сарийида дөләтлик зийапәт берип күтүвалған болуп, көрүнүштә, улар тамақ үстилигә олтурушмақта.
AFP Photo

Шәнбә күни америка дөләт ишлар министири клинтон ханимниң хәйнәндә хитай дөләт ишлар комиссари дәй биңго билән учришип елип барған сөһбитиниң мәзмунлиридин бири ху җинтавниң келәр йили 1‏ - айда елип баридиған америка зияритиниң күнтәртипигә мунасивәтлик иди.

Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаришичә, бу хил учришишлар кишилик һоқуқ мәсилисини оттуриға қоюшниң яхши пурсити. Кишилик һоқуқ тәшкилатлири обама һөкүмитиниң хитай кишилик һоқуқ мәсилисидики позитсийисидин изчил қанаәт һасил қилмай кәлгән. Улар клинтон ханимдин дәй биңго билән көрүшкәндә бу мәсилини сөзлишишни тәләп қилған иди. Обама һөкүмити болса кишилик һоқуқ мәсилисиниң америка - хитай сөһбәтлиридә изчил оттуриға қоюлуп келиватқанлиқини әскәртмәктә.

Кишилик һоқуқ америка - хитай мунасивәтлиридә узун йиллардин буян изчил һәл болмай келиватқан талаш - тартиштики назук мәсилиләрниң биридур. Һәр нөвәтлик америка һөкүмити даим дөләт мәҗлиси әзалириниң вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң хитайға җиддий бесим ишлитип, хитайдин кишилик һоқуқ хатирисини яхшилашни җиддий тәләп қилиш һәққидики бесимиға учрап кәлгән иди. Бу қетим америка дөләт ишлар министири клинтон ханимниң хитай дөләт ишлар комиссари дәй биңго билән хәйнәндә учришидиғанлиқи елан қилинғандин кейин, америкидики нурғун кишилик һоқуқ тәшкилатлири хәт йезиш, баянат елан қилиш арқилиқ обама һөкүмити вә клинтонни кишилик һоқуқ мәсилисини оттуриға қоюшқа, нобил тинчлиқ мукапати саһиби лю шавбони қоюп беришни тәләп қилишқа чақирған. Америка хәлқара диний әркинлик комитети клинтон ханим дәй биңго билән учришиштин сәл бурун елан қилған баянатида, уйғур вә тибәтләрниң вәзийитиниң үзлүксиз еғирлишип бериватқанлиқи әскәртилип, клинтонниң бу сәпири кишилик һоқуқ вә диний әркинлик мәсилисини хитайниң алдиға қоюштики яхши пурсәт икәнлики илгири сүргән иди.

Клинтон ханим бу һәптиниң ахири шәрқий асия әллиригә елип барған сәпиридә арқа - арқидин хитайниң икки юқири дәриҗилик әмәлдари билән учрашқан иди. Уларниң бири ташқи ишлар министири яш җйечи болуп, униң билән шәнбә күни вейтнам пайтәхти ханойда чақирилған шәрқий җәнуби асия әлләр иттипақиниң башлиқлар йиғинида көрүшкән. Клинтон ханим шу күни учрашқан йәнә бир юқири дәриҗилик хитай әмәлдари, хитайниң дөләт ишлар комиссари дәй биңго. Клинтон ханим хитай ташқи ишлар министири яң җйечи билән ханойда учришипла қалмай, шәнбә күни йәнә хәйнәнни қисқа муддәтлик зиярәт қилип, дәй биңго билән билән 2 йерим саәт сөһбәт елип барди. Икки тәрәп арисидики сөһбәтниң муһим мәзмунлириниң бири хитай дөләт рәиси ху җинтавниң келәр йили 1‏ - айдики америка зияритиниң күнтәртипи билән мунасивәтлик.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, икки тәрәп шималий корийә, хитай - японийә арисидики сенкаку тақим арилиниң игилик һоқуқиға даир земин ихтилапи қатарлиқ мәсилиләрни музакирә қилған. Клинтон ханим хитайдин шималий корийигә бесим ишлитип, униң иғвагәрчилик һәрикәтлирини тосашни оттуриға қойған вә америка, японийә вә хитай 3 тәрәп йиғини чақирип, сенкаку тақим арилиниң игилик һоқуқи мәсилисини һәл қилишни тәләп қилған. Лекин клинтон билән дәй биңгониң кишилик һоқуқ мәсилисини сөзләшкән яки сөзләшмигәнлики, сөзләшкән болса қайси мәсилиләрни сөзләшкәнлики мәлум әмәс. Җүмә күни америка дөләт ишлар министирлиқи баянатчиси филип кровлей клинтонниң вейтнамдики йиғинда кишилик һоқуқни оттуриға қойидиғанлиқини билдүргән болсиму, лекин униң дәй биңго билән елип баридиған хәйнәндики сөһбитидә бу мәсилиниң оттуриға қоюлидиған - қоюлмайдиғанлиқини ениқ ейтмиған. Кровлей клинтонниң дәй биңго билән ху җинтавниң америка зияритини сөзлишидиғанлиқи вә кишилик һоқуқниң ху җинтав америкини зиярәт қилғанда оттуриға қоюлидиған мәсилиләрдин бири икәнликини билдүргән иди.

Дуня уйғур қурултийи болса ху җинтав келәр йили 1 - айда америкиға зиярәткә кәлгәндә америка һөкүмитиниң уйғур мәсилисини оттуриға қоюп, районда йүз бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарши кәскин позитсийә билдүрүшини тәләп қилидиғанлиқини билдүрмәктә. Қурултай рәиси рабийә қадир ханимниң әскәртишичә, улар йеқинда америка һөкүмитиниң мунасивәтлик органлирини зиярәт қилип, уйғурларниң кишилик һоқуқиға мунасивәтлик бәзи тәләплирини йәткүзидикән.

Обама һакимийәт сориғандин буян америка һөкүмити бир қисим дөләт мәҗлиси әзалириниң вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң тәнқидигә учрап, обаманиң вейтнам вә хитай қатарлиқ дөләтләр билән мунасивәтни яхшилаш бәдилигә кишилик һоқуқни чиң тутмиғанлиқи, уларға юмшақ муамилә қилғанлиқини әйибләп кәлгән. Лекин обама һөкүмити бу хил әйибләшләрни изчил рәт қилип, америка һөкүмитиниң хитай билән болған сөһбәтлиридә даим кишилик һоқуқни оттуриға қоюп келиватқанлиқини, кишилик һоқуқ хитай билән америка мунасивитиниң муһим тәркиби қисими икәнликини әскәртип кәлди.

Америка дөләт ишлар министирлиқи баянатчиси кровлей җүмә күни елан қилған бу һәқтики баянатида, хитай тәрәпкә бу җәһәттики қайғусини даим йәткүзүп келиватқанлиқини әскәртиду. Кровлей "биз хитайдики иҗтимаий паалийәтчиләр вә сияси өктичиләргә қаритилған чәкләш характерлик муамилидин әндишә қиливатқанлиқимизни изчил оттуриға қоюп кәлдуқ вә давамлиқ оттуриға қойимиз. Биз хитайдин өз хәлқиғә җүмлидин өзиниң сияси көз қаришини тинч йоллар арқилиқ ипадиләшкә урунған кишиләргә өзиниң асасий қануни вә хәлқара өлчәмләр бойичә муамилә қилишини күтимиз. Шуниң билән биргә биз йәнә, нобил тинчлиқ мукапатиға болған қоллишимизни ипадиләймиз. Мән бу мәсилиләрниң сөһбәттә оттуриға қоюлидиғанлиқини муәййәнләштүрәләймән" дегән.

Нобил комитети бу айниң башлири бу йиллиқ тинчлиқ мукапатиниң түрмидики хитай өктичилиридин лю шавбоға берилгәнликини җакарлиған иди. Хитай һөкүмити буниңдин қаттиқ ғәзәплинип, лю шавбониң аяли лю шяни нәзәрбәнт қилған вә нобил комитетиниң қарарини қоллиған бәзи өктичи затларни тутқун қилған иди.

Кровлей өткән җүмә күнки баянатида, америкиниң кишилик һоқуқ ишлириға мәсул ярдәмчи дөләт ишлар министири майкел познерниң хитайни зиярәт қиливатқанлиқини әскәртип, униң хитайлар билән әмгәк һоқуқиға даир мәсилиләр үстидә сөһбәт елип баридиғанлиқини билдүргән. Лекин познерниң хитай зияритиниң конкрет күнтәртипи һәққидә мәлумат беришни рәт қилған иди. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати вә кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати қатарлиқ хәлқара кишилик һоқуқ органлириниң клинтонниң шәрқий асия зиярити мунасивити билән елан қилған бирләшмә хетидә, нөвәттики шараит кишилик һоқуқни вә лю шавбониң мәсилисини оттуриға қойидиған "йитүк пурсәт " икәнликини илгири сүргән иди. Лекин йәнә бәзиләр, обама һөкүмитиниң кишилик һоқуқ мәсилисини хитай рәһбәрлириниң алдиға қоюши муһим болупла қалмай, бу мәсилини қанчилик җиддий оттуриға қоюшниң техиму муһим икәнликини билдүрмәктә. Дуня уйғур қурултийи рәиси рабийә қадир ханимниң қаришичә, америка һөкүмитиниң мушу йеқинқи бир - икки йилдин бери кишилик һоқуқ мәсилисидики позитсийиси хитайға йетәрлик қаттиқ болмиған.

Америка хәлқара диний әркинлик комитети өткән җүмә күни елан қилған бу һәқтики баянатида, комитет рәиси леонард лейониң сөзини нәқил кәлтүрүп, хитай тәрәп кишилик һоқуқ җәһәттики бесимниң юмшап қалғанлиқини һес қилғанлиқини вә буни бир хил аҗизлиқ дәп һесаблиғанлиқини, " лекин, хитайниң диний паалийәтләрни бастуруши хитайға қошна дөләтләрдә ишәнчсизлик қозғап, хитайниң хәлқара образи һәм америка - хитай мунасивитини зәхимгә учритиватқанлиқи" ни билдүргән иди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.