Xu jintawning amérika ziyariti we amérika - xitay kishilik hoquq di'alogi

Xitay dölet re'isi xu jintawning kéler yili 1‏ - ayda amérikida dölet ishlar ziyaritide bolidighanliqi élan qilindi. Nöwette ikki terepning xu jintawning ziyaret küntertipini jiddiy orunlashturwatqanliqi melum.
Muxbirimiz erkin
2010-11-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Süret, 17‏ - noyabir küni, xitay prézidénti xu jintaw, prézidént obamani xitay xelq sariyida döletlik ziyapet bérip kütüwalghan bolup, körünüshte, ular tamaq üstilige olturushmaqta.
Süret, 17‏ - noyabir küni, xitay prézidénti xu jintaw, prézidént obamani xitay xelq sariyida döletlik ziyapet bérip kütüwalghan bolup, körünüshte, ular tamaq üstilige olturushmaqta.
AFP Photo

Shenbe küni amérika dölet ishlar ministiri klinton xanimning xeynende xitay dölet ishlar komissari dey binggo bilen uchriship élip barghan söhbitining mezmunliridin biri xu jintawning kéler yili 1‏ - ayda élip baridighan amérika ziyaritining küntertipige munasiwetlik idi.

Kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, bu xil uchrishishlar kishilik hoquq mesilisini otturigha qoyushning yaxshi pursiti. Kishilik hoquq teshkilatliri obama hökümitining xitay kishilik hoquq mesilisidiki pozitsiyisidin izchil qana'et hasil qilmay kelgen. Ular klinton xanimdin dey binggo bilen körüshkende bu mesilini sözlishishni telep qilghan idi. Obama hökümiti bolsa kishilik hoquq mesilisining amérika - xitay söhbetliride izchil otturigha qoyulup kéliwatqanliqini eskertmekte.

Kishilik hoquq amérika - xitay munasiwetliride uzun yillardin buyan izchil hel bolmay kéliwatqan talash - tartishtiki nazuk mesililerning biridur. Her nöwetlik amérika hökümiti da'im dölet mejlisi ezalirining we kishilik hoquq teshkilatlirining xitaygha jiddiy bésim ishlitip, xitaydin kishilik hoquq xatirisini yaxshilashni jiddiy telep qilish heqqidiki bésimigha uchrap kelgen idi. Bu qétim amérika dölet ishlar ministiri klinton xanimning xitay dölet ishlar komissari dey binggo bilen xeynende uchrishidighanliqi élan qilin'ghandin kéyin, amérikidiki nurghun kishilik hoquq teshkilatliri xet yézish, bayanat élan qilish arqiliq obama hökümiti we klintonni kishilik hoquq mesilisini otturigha qoyushqa, nobil tinchliq mukapati sahibi lyu shawboni qoyup bérishni telep qilishqa chaqirghan. Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti klinton xanim dey binggo bilen uchrishishtin sel burun élan qilghan bayanatida, Uyghur we tibetlerning weziyitining üzlüksiz éghirliship bériwatqanliqi eskertilip, klintonning bu sepiri kishilik hoquq we diniy erkinlik mesilisini xitayning aldigha qoyushtiki yaxshi purset ikenliki ilgiri sürgen idi.

Klinton xanim bu heptining axiri sherqiy asiya ellirige élip barghan sepiride arqa - arqidin xitayning ikki yuqiri derijilik emeldari bilen uchrashqan idi. Ularning biri tashqi ishlar ministiri yash jyéchi bolup, uning bilen shenbe küni wéytnam paytexti xanoyda chaqirilghan sherqiy jenubi asiya eller ittipaqining bashliqlar yighinida körüshken. Klinton xanim shu küni uchrashqan yene bir yuqiri derijilik xitay emeldari, xitayning dölet ishlar komissari dey binggo. Klinton xanim xitay tashqi ishlar ministiri yang jyéchi bilen xanoyda uchrishipla qalmay, shenbe küni yene xeynenni qisqa muddetlik ziyaret qilip, dey binggo bilen bilen 2 yérim sa'et söhbet élip bardi. Ikki terep arisidiki söhbetning muhim mezmunlirining biri xitay dölet re'isi xu jintawning kéler yili 1‏ - aydiki amérika ziyaritining küntertipi bilen munasiwetlik.

Xewerlerdin melum bolushiche, ikki terep shimaliy koriye, xitay - yaponiye arisidiki sénkaku taqim arilining igilik hoquqigha da'ir zémin ixtilapi qatarliq mesililerni muzakire qilghan. Klinton xanim xitaydin shimaliy koriyige bésim ishlitip, uning ighwagerchilik heriketlirini tosashni otturigha qoyghan we amérika, yaponiye we xitay 3 terep yighini chaqirip, sénkaku taqim arilining igilik hoquqi mesilisini hel qilishni telep qilghan. Lékin klinton bilen dey binggoning kishilik hoquq mesilisini sözleshken yaki sözleshmigenliki, sözleshken bolsa qaysi mesililerni sözleshkenliki melum emes. Jüme küni amérika dölet ishlar ministirliqi bayanatchisi filip krowléy klintonning wéytnamdiki yighinda kishilik hoquqni otturigha qoyidighanliqini bildürgen bolsimu, lékin uning dey binggo bilen élip baridighan xeynendiki söhbitide bu mesilining otturigha qoyulidighan - qoyulmaydighanliqini éniq éytmighan. Krowléy klintonning dey binggo bilen xu jintawning amérika ziyaritini sözlishidighanliqi we kishilik hoquqning xu jintaw amérikini ziyaret qilghanda otturigha qoyulidighan mesililerdin biri ikenlikini bildürgen idi.

Dunya Uyghur qurultiyi bolsa xu jintaw kéler yili 1 - ayda amérikigha ziyaretke kelgende amérika hökümitining Uyghur mesilisini otturigha qoyup, rayonda yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichilikige qarshi keskin pozitsiye bildürüshini telep qilidighanliqini bildürmekte. Qurultay re'isi rabiye qadir xanimning eskertishiche, ular yéqinda amérika hökümitining munasiwetlik organlirini ziyaret qilip, Uyghurlarning kishilik hoquqigha munasiwetlik bezi teleplirini yetküzidiken.

Obama hakimiyet sorighandin buyan amérika hökümiti bir qisim dölet mejlisi ezalirining we kishilik hoquq teshkilatlirining tenqidige uchrap, obamaning wéytnam we xitay qatarliq döletler bilen munasiwetni yaxshilash bedilige kishilik hoquqni ching tutmighanliqi, ulargha yumshaq mu'amile qilghanliqini eyiblep kelgen. Lékin obama hökümiti bu xil eyibleshlerni izchil ret qilip, amérika hökümitining xitay bilen bolghan söhbetliride da'im kishilik hoquqni otturigha qoyup kéliwatqanliqini, kishilik hoquq xitay bilen amérika munasiwitining muhim terkibi qisimi ikenlikini eskertip keldi.

Amérika dölet ishlar ministirliqi bayanatchisi krowléy jüme küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida, xitay terepke bu jehettiki qayghusini da'im yetküzüp kéliwatqanliqini eskertidu. Krowléy "biz xitaydiki ijtima'iy pa'aliyetchiler we siyasi öktichilerge qaritilghan cheklesh xaraktérlik mu'amilidin endishe qiliwatqanliqimizni izchil otturigha qoyup kelduq we dawamliq otturigha qoyimiz. Biz xitaydin öz xelqighe jümlidin özining siyasi köz qarishini tinch yollar arqiliq ipadileshke urun'ghan kishilerge özining asasiy qanuni we xelq'ara ölchemler boyiche mu'amile qilishini kütimiz. Shuning bilen birge biz yene, nobil tinchliq mukapatigha bolghan qollishimizni ipadileymiz. Men bu mesililerning söhbette otturigha qoyulidighanliqini mu'eyyenleshtüreleymen" dégen.

Nobil komitéti bu ayning bashliri bu yilliq tinchliq mukapatining türmidiki xitay öktichiliridin lyu shawbogha bérilgenlikini jakarlighan idi. Xitay hökümiti buningdin qattiq ghezeplinip, lyu shawboning ayali lyu shyani nezerbent qilghan we nobil komitétining qararini qollighan bezi öktichi zatlarni tutqun qilghan idi.

Krowléy ötken jüme künki bayanatida, amérikining kishilik hoquq ishlirigha mes'ul yardemchi dölet ishlar ministiri maykél poznérning xitayni ziyaret qiliwatqanliqini eskertip, uning xitaylar bilen emgek hoquqigha da'ir mesililer üstide söhbet élip baridighanliqini bildürgen. Lékin poznérning xitay ziyaritining konkrét küntertipi heqqide melumat bérishni ret qilghan idi. Xelq'ara kechürüm teshkilati we kishilik hoquqni közitish teshkilati qatarliq xelq'ara kishilik hoquq organlirining klintonning sherqiy asiya ziyariti munasiwiti bilen élan qilghan birleshme xétide, nöwettiki shara'it kishilik hoquqni we lyu shawboning mesilisini otturigha qoyidighan "yitük purset " ikenlikini ilgiri sürgen idi. Lékin yene beziler, obama hökümitining kishilik hoquq mesilisini xitay rehberlirining aldigha qoyushi muhim bolupla qalmay, bu mesilini qanchilik jiddiy otturigha qoyushning téximu muhim ikenlikini bildürmekte. Dunya Uyghur qurultiyi re'isi rabiye qadir xanimning qarishiche, amérika hökümitining mushu yéqinqi bir - ikki yildin béri kishilik hoquq mesilisidiki pozitsiyisi xitaygha yéterlik qattiq bolmighan.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti ötken jüme küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida, komitét re'isi lé'onard léy'oning sözini neqil keltürüp, xitay terep kishilik hoquq jehettiki bésimning yumshap qalghanliqini hés qilghanliqini we buni bir xil ajizliq dep hésablighanliqini, " lékin, xitayning diniy pa'aliyetlerni basturushi xitaygha qoshna döletlerde ishenchsizlik qozghap, xitayning xelq'ara obrazi hem amérika - xitay munasiwitini zeximge uchritiwatqanliqi" ni bildürgen idi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet