Дуня ядро синақлириға қарши туруш күнидә уйғурлар

Ядро синақлири чәклиниватқан мушундақ бир күндә, мутәхәссисләр ядро синақлириниң зийиниға әң көп учриған уйғурларниң әһвалидин дуняниң һелиһәм хәвәрсиз икәнликини әскәртмәктә.
Мухбиримиз ирадә
2011.08.29
Xitay-atom-sinaq-305 Такада җун әпәнди йазған "хитайда атом синақлири" намлиқ китабниң муқава көрүнүши.
RFA Photo / Erkin Tarim

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати 2009-йилидин етибарән һәр йили 8-айниң 29-күнини “дуня ядро синақлириға қарши туруш ” күни қилип хатириләшни бекиткән. Әслидә 29-авғуст күни сабиқ совет иттипақиниң қазақистан территорийиси ичидә қурған семипалатинск ядро синақлири мәркизиниң тақалған хатирә күни болуп, бирләшкән дөләтләр тәшкилати мана бу мәркәзниң тақалғанлиқиниң 20 йиллиқи болған 2009-йилида бу күнни һәр йили “дуня ядро синақлириға қарши туруш күни” қилип хатириләшни қарар қилған.

Әйни вақитта сабиқ совет иттипақи қазақистанниң шәрқигә тоғра келидиған шәмәй районида қурған бу ядро синақ мәркизидә 450 қетимдин артуқ атом бомбиси партлатқан болуп, 1 йерим милйон киши буниң биваситә зийиниға учриған. Бу мәркәз 1989 -йили тақилип, ядро синақлири пүтүнләй аяғлашқан болсиму, әмма радиактиплишишниң тәсири һелиһәм давам қилмақта.

Бүгүн “дуня ядро синақлириға қарши туруш” күни мунасивити билән бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң баш секретари бан кимун баянат елан қилип, инсанларни ядро синақлириниң зийини һәққидә мәлуматқа игә қилиш, уларни бу җәһәттә тәрбийиләшниң бихәтәр бир дуня бәрпа қилиш үчүн қанчилик муһимлиқини тәкитлиди. У ядро қораллиридин халий бир дуня бәрпа қилишниң инсанларниң ортақ бурчи икәнликини вә инсанларниң саламәтликиниң хатирҗәм вә тинч бир дуня яритиш үчүн әң асасий шәрти икәнликини ейтти.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати 2009-йили 29-авғустни “дуня ядро синақлириға қарши туруш” күни қилип бекиткәндин бери бу һәқтә дуня миқясида түрлүк хизмәтләрни ишлигән. Дуня миқяси бойичә түрлүк тәтқиқат хизмәтлири, илмий йиғинларни уюштуруш, мунасивәтлик қарарларни мақуллап, китаб -материяллар, һөҗҗәтлик филимләрни тарқатқан вә дуня миқяси бойичә ядро синақлириниң зийиниға учриғучиларға ярдәм бериш паалийәтлирини қилған.

Ундақта, дуняда кишиләрниң ядро синақлириниң зийиниға болған тонуши барғансери өсүп бериватқан вә буниңға қарши авазлар күнсайин өрләватқан мушундақ бир шараитта, дуняниң уйғур елиниң лопнур районида елип берилған ядро синақлиридин қанчилик хәвәрдар? әпсуски, мутәхәссисләр дуня җамаәтчиликиниң хитай һөкүмити тәрипидин лопнорда елип берилған 46 қетимлиқ ядро синиқидин анчә хәвириниң йоқлуқини билдүрмәктә.

Юқирида аңлиғиниңлар, әнглийидә ядро синақлири тәтқиқати билән шуғуллиниватқан дохтур әнивәр тохти әпәндиниң баяни. У, дуня ядро синақлириға қарши туруш күни мунасивити билән радиомизға билдүргән мулаһизисидә хитай һөкүмитиниң уйғур елиниң лопнур районида елип барған ядро синиқидин кейин райондики радиактиплишиш миқдариниң японийиниң хирошима арилида партлитилған ядро бомбисидин кейинки радиактиплишиштин 300 һәссә юқирилиқини билдүрди.

Бу һәқтики материяллардин мәлум болушичә, хитай һөкүмити 1964-йилидин 1996 йилиғичә болған арилиқта уйғур елиниң лопнур районида 46 қетим атом бомбиси партлатқан болуп, һазирғичә 190 миңдин артуқ кишиниң радиатсийиниң тәсиригә учрап өлгәнлики тәхмин қилинмақта. Бу йәнә, уйғур елидә һәрхил ғәйрий кесәлликләр, мейип туғулуш вә рак кесәл аламәтлириниңму алаһидә җиқлиқиниң асаслиқ сәвәбчиси дәп қаралмақта.

Хитай һөкүмити уйғур елидики ядро синақлирини 1996-йили аяғлаштурғандин кейин әйни чағда уйғур елигә орунлаштурған атом тәтқиқат әтритини дәрһал тарқақлаштурған вә бу һәқтики учурларни һәрбий мәхпийәтликләр қатарида бир тәрәп қилип, униң ашкарилинип кетишини қаттиқ контрол қилған. Мутәхәссисләр нөвәттә уйғур елиниң һелиһәм шу вақиттики атом синиқидин қалған радиактиплишишниң тәсиригә учриғанниң үстигә, һазир хитайниң лопнур районини башқа дөләтләрдин пул елиш арқилиқ уларниң ядро әхләтлирини төкидиған әхләтханисиға айландурувалғанлиқи һәққидики испатларниңму тепилғанлиқини билдүрмәктә. Улар, мана бу хил әһвалларни дуня җамаәтчиликигә тонутуш үчүн алди билән радиатсийиниң зийини һәққидә һәр бир уйғурни мәлуматқа игә қилиш вә буни уйғурларниң чәтәлләрдики кишилик һоқуқ паалийитиниң муһим нуқтиси қилишниң интайин муһимлиқини тәкитлимәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.