Японийидә “хитайдики аз санлиқ милләтләр мәсилиси вә иқтисадий пәрқләр” намлиқ китаб нәшр қилинди

Профессор ониши әпәнди уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләрниң хитай җәмийитидики иқтисади орни, болупму уйғур вә тибәтләрниң дин, тил-мәдәнийәт җәһәттин хитай билән пәрқи һәм хитай һөкүмити билән болған тоқунушлар тоғрисида әтраплиқ тәтқиқат елип барған.
Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2012.10.24
xitaydiki-az-sanliq-milletler-mesilisi-we-iqtisadiy-perqler-305.jpg Японийидә нәшр қилинған “хитайдики аз санлиқ милләтләр мәсилиси вә иқтисадий пәрқләр” намлиқ китабниң муқависи. 2012-Йили 20-сентәбир, японийә.
RFA/Qutluq Haji

9-Айниң 20-күни японийидики нопузлуқ вә шундақла нобел мукапати саһиблиридин сәккиз нәпири болған, тарихий җәһәттин қәдимий университетлардин бири болған кйото университети нәшрияти тәрипидин, мәзкур университетниң пәхри профессори, һазир токйо кейогиҗуку университетиниң иқтисад факултетиниң профессори, японийидә көзгә көрүнгән иқтисадшунас мутәхәссис ониши һироши әпәндиниң “хитайдики азсанлиқ милләтләр мәсилиси вә иқтисадий пәрқләр” намлиқ китаби нәшр қилинған.

Мәзкур китабниң аптори ониши һироши әпәнди 1956-йили японийидә туғулған, әйни йилларда кйото университетиниң иқтисад пәнлири бойичә докторлуқ унваниға еришип, шу мәктәптә оқутқучилиқ қилған.

У нурғунлиған уйғур, тибәт, моңғул, хуйзу вә хитай оқуғучиларниң докторлуқ унвани елишиға йетәкчилик қилған. Униңда тәрбийилинип докторлуқ унваниға еришкән көплигән уйғурлар һазир уйғур илидики университетларниң игилик башқуруш вә иқтисад факултетлириниң профессорлиридин болуп хизмәт қилмақта.

Профессор ониши әпәндиниң хитайдики аз санлиқ милләтләр мәсилисигә аит иқтисади тәтқиқат әсәрлиридин “тибәт мәсилиси қандақ мәсилә?” қатарлиқ әсәрлири бар болуп, бу қетим нәшр қилинған мәзкур китаби, хитайдики уйғур, тибәт, қатарлиқ милләтләрниң хитай җәмийитидики иқтисади орни, хитай билән болған пәрқи, болупму уйғур, тибәтләрниң дин, тил-мәдәнийәт җәһәттин хитай җәмийитидики пәрқлиқ болған орни, бу икки милләт билән хитай һөкүмити арисидики тоқунушлар тоғрисида вә шундақла дуня хәлқигә тонушлуқ болған 2008-йилидики тибәтләрниң хитайға қарши намайиши билән 26-июн шавгүән вәқәси вә 5-июл үрүмчи вәқәлириниң келип чиқиш сәвәблири үстидә издинип уйғур илидики уйғурлар дуч келиватқан қош тиллиқ маарип, ешинча әмгәк күчлирини хитай өлкилиригә йөткәш қатарлиқ мәсилиләр һәққидә әтраплиқ тәтқиқат елип барған.

Профессор ониши әпәнди бейҗиң университетидики хитай профессорлар вә аталмиш шинҗаң университетидики бир қисим уйғур профессорларниң ярдимидә бу тәтқиқатларни елип барған. Аптор китабниң кириш сөз қисмида өзиниң 1995-йили уйғур елигә барғанлиқини вә аталмиш шинҗаң университетида зиярәттә болғанлиқини, шу сәвәбтин нурғунлиған уйғур оқуғучиларниң уйғур илидин келип өзидә тәрбийиләнгәнликини баян қилиш билән биргә, бу тәтқиқатини елип беришта дуч кәлгән қийинчилиқлар, болупму уйғурларниң иқтисадий, маарипиға аит мәсилиләрдә һөкүмәт тәрипидин вә тәтқиқат орунлири тәрипидин ашкара елан қилинған материялларниң кәмлики, уйғур елидә нәшр қилинған аптоном районниң йилнамә китаблирида берилгән статистикилиқ мәлуматларниң әмәлийәт билән бағлашмайдиғанлиқи сәвәбидин нурғун тәрәптә өзи биваситә көзитиш вә тәтқиқ қилишқа тоғра кәлгәнликини билдүргән.

Мәзкур китаб йәттә бабтин тәркиб тапқан болуп,уйғурларға аит баблар төвәндикиләрдин ибарәт: 2-баб: миллий аптоном районниң йеза-игилик ишләпчиқириши вә милләтләр пәрқи. Биринчи параграф: уйғур аптоном районидики хитай йеза-игилик районлири вә ишләпчиқириш қурулуш армийиси (биңтуән) дики азсанлиқ милләтләрниң йеза игилики. Иккинчи параграф: җәнубниң йеза игилик ишләпчиқириши. 3-Баб: аз санлиқ милләтләрниң ешинча әмгәк күчлирини сиртқа йөткәш. Биринчи параграф: қәшқәр кона шәһәрдики йәни тоққузақ наһийисидики ешинча әмгәк күчлирини сиртқа йөткәш әһвали. Иккинчи параграф: үрүмчи вәқәси. 6-Баб: аз санлиқ милләт карханичилири. Биринчи параграф: арман чәклик ширкити. 7-Баб: аз санлиқ милләтләрниң сиясий орни вә маариптики тил мәсилиси. Иккинчи параграф: уйғур аптоном райондики минкавхән вә оқутуштики тил мәсилилири. Үчинчи параграф: 14-номурлуқ милләт йәни минкавхәнләр һәққидә қатарлиқ мәзмунлардин тәркиб тапқан.

Бу китабниң әң муһим нуқтилиридин бири 2010-йили 10-айда бейҗиң университети җәмийәтшунаслиқ факултетиниң профессори ма луң әпәндиниң уйғур елидә вә қәшқәр кона шәһәр йәни тоққузақ наһийисидә елип барған уйғур қиз-йигитләрни деңиз қирғиқидики өлкә, шәһәрләргә йөткәш әһвали тоғрисидики язма тәкшүрүш доклати билән шавгүәндики оюнчуқ завутиниң әһвали қатарлиқ мәзмунлардур.

Биз мәзкур китабниң аптори билән узун йиллардин бири тонуш болған вә хитайдики азсанлиқ милләтләр мәсилисидә ортақ тәтқиқат елип бериватқан,әмма аз санлиқ милләтләр мәсилисидә аптор билән охшимиған қараштики японийилик тәтқиқатчилардин сиясий-иқтисад пәнлири доктори кагошима хәлқара университетиниң профессори нишихара сеиҗи әпәнди билән бу тоғрисида сөһбәт елип бардуқ. Нишихара әпәнди мундақ деди:
‏-Мән ониши билән узун йиллиқ тонушлардин, әмма у хитайдики азсанлиқ милләтләр мәсилиси һәққидә, пәқәт хитай миллити билән аз санлиқ милләтләр оттурисидики зиддийәт пәқәт иқтисади пәрқ түпәйлидин дәп қарайду. Мән ундақ қаримаймән. Бу йәрдики мәсилә иқтисади мәсилә әмәс, бәлки әсир болғучи билән һөкүмран оттурисидики мәсилә. Мундақчә ейтқанда баш әгдүрүш вә баш әгмәслик мәсилисидур.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.