Явропа парламенти җиддий қарарнамә мақуллап, хитай һөкүмитидин қәшқәр қәдимий шәһирини қоғдашни тәләп қилди

Явропа парламенти тарихий характерлик җиддий қарарнамә мақуллап, хитай һөкүмитиниң қәшқәр шәһиридики қәдимий мәдәний мираслирини чеқишни тохтитиши, тәләп қилди.
Мухбиримиз әркин
2011-03-10
Share
qeshqer-cheqish-305 Сүрәттә қәшқәрдики чеқиливатқан кона шәһәр райунидин бир көрүнүш
AFP Photo

Явропа парламентидики йәттә йүз нәччә кишилик әзаларниң мутләқ көп қисминиң бирдәк қошулуши билән мақулланған қарарнамидә йәнә, қәшқәрдики уйғур шәһәр аһалисини мәҗбурий көчүрүшни тохтитиш, хитай һөкүмитини қәшқәрниң б д т дуня мәдәнийәт мираслар тизимликигә киргүзүш тәләплирини қобул қилишқа чақирған. Көзәткүчиләр мәзкур қарарнаминиң бир тарихий һөҗҗәт икәнликини илгири сүрмәктә.

Явропа парламенти чаршәнбә күни кәскин бәс-муназириләрдин кейин, уйғурларға мунасивәтлик бир тарихий қарарнамә мақуллиди. Қәшқәр қәдимий шәһирини чеқишни тохтитип, уйғур мәдәнийәт мираслирини қоғдаш тоғрисидики мәзкур қарарнамә, 756 кишилик явропа парламентидики 754 нәпәр әзаниң бирдәк қошулуши, бир кишиниң рәт авази бериши вә бир кишиниң аваз бериштин ваз кечиши билән чиқирилған күчлүк қарарнамә болуп һесаблиниду. 2 Йерим бәтлик қарарнамини 2 мәзмунға бөлүшкә болиду. Қарарнаминиң 1-мәзмуни мәзкур қарарнаминиң чиқирилишиға түрткә болған сәвәбләргә мунасивәтликтур. Қарарнаминиң бу қисмида хитайниң 500 милйон доллар мәбләғ аҗритип, қәшқәр қәдимий шәһирини чеқишқа башлиғанлиқи, лекин буниң қәшқәрдики уйғур мәдәнийәт мираслирини вәйранчилиққа учратқанлиқи, қәшқәр уйғур мәдәнийәт кимликиниң символи болуш билән биргә, қәдимий сода вә саяһәт мәркизи болуш сүпитидә йитүк хәлқара қурулуш мираси һесаблинидиғанлиқи илгири сүрүлгән. Қарарнаминиң 2‏-мәзмуни хитай һөкүмитини қәшқәрни чеқишни тохтитип, уни қоғдап қелишқа чақириш, қәшқәрни чеқишниң мунасивәтлик хәлқара қанунларға хилаплиқи, явропа комитетиниң хитай билән бу мәсилини сөзлишишини тәләп қилиш қатарлиқ мәзмунларда болуп, қарарнаминиң бу қисмидики тәләпләрни асаслиқи төвәндики бир қанчә нуқтиға мәркәзләштүрүшкә болиду.

Йәни бу, хитай һөкүмити қәшқәрниң архитекторийилик мәвҗутлуқиға тәһдит селиватқан мәдәнийәт вәйранчилиқини дәрһал тохтитиш. Қәшқәрдики уйғур аһалисини мәҗбурий көчүрүп, уларни йетим орунға чүшүрүп қоюшқа хатимә бериш. Хитай һөкүмити қазақистан, қирғизистан, таҗикистан, өзбекистан қатарлиқ дөләтләргә қошулуп, б д т мәдәнийәт-маарип тәшкилатиниң йипәк йолидики дуня мәдәнийәт мираслар тизимлики илтимасиға қәшқәрни қошуш. Уйғур вә туңганларға қаритилған кәмситиш вә бастуруш сияситигә хатимә берип, уларниң өз мәдәнийитини ипадиләш асаси һоқуқиға һөрмәт қилиш, явропа комиссийиси вә мунасивәтлик органларниң хитайдики етник, тил вә диний аз санлиқларниң кишилик һәм мәдәнийәт һоқуқини қоғдаш йолида тәдбир елишини тәләп қилиш қатарлиқ мәзмунларни өз ичигә алиду.

Мәзкур қарар лайиһисиниң явропа парламентида оттуриға қоюлушини қоллап, бу йолда нурғун әмгәк сиңдүргән явропа аммиви тәшкилатлириниң бири, вакаләтсиз милләтләр вә хәлқләр тәшкилатиниң программа мәсули Andrew Swan зияритимизни қобул қилип, явропа парламентида мақуллиған қәшқәр һәққидики бүгүнки қарарнамә һәққидә тохталди. У "явропа парламент әзалириниң хитай даирилиригә қойған ачқучлуқ тәлипи қәшқәрни чеқишни дәрһал тохтитишни тәләп қилиш шундақла оттуриға қоюлған йәнә бир муһим мәсилә, хитайни уйғур-хән диалоги елип беришни қоллашқа чақириштур. Бу мәсилә өткән йили рабийә қадир ханимниң қатнишишидики явропа парламентиниң башқа бир гурупписи тәрипидин уюштурулған бир қетимлиқ йиғинида оттуриға қоюлған иди. явропа парламентидики бир қисим әзалар оттуриға қойған бүгүнки қарарнамә, парламенттики барлиқ сиясий гуруһларниң қоллишиға еришкән. Бу, қарарнаминиң мақуллинишида муһим әһмийәткә игә иди. Мәзкур қарарнаминиң мәзмуни қәшқәрни қоғдап қелишниң зөрүрлүки, униң хәлқара, хитай вә шундақла уйғурларниң мәдәнийәт мираслирини қоғдап қелиштики муһимлиқиға алақидар" дәп көрсәтти.

Мәркизи германийидики дуня уйғур қурултийи мәзкур қарарнаминиң явропа парламенти күнтәртипигә қоюлушида актип рол ойниған тәшкилатларниң биридур. Мәзкур тәшкилатниң явропа иттипақида турушлуқ вәкили мәмәт тохти әпәнди, қарарнаминиң қобул қилиниш мунасивити билән радиомизға бәргән баянатида, қарарнаминиң хитай һөкүмитигә күчлүк сигнал беридиғанлиқини әскәртип, қарарнаминиң роһини разимәнлик билән қарши алидиғанлиқини билдүрди.

Қәшқәр йипәк йолидики муһим қатнаш түгүни, мәдәнийәт вә сода алмаштуруш мәркизи болуп кәлгән. Қәшқәр хәлқи өзиниң қәдимки турмуш усули, бинакарлиқи, қол-һүнәрвәнчилики, тирикчилик йоли, өрп-адәтлирини дәвримизгә қәдәр сақлап кәлгән иди. Лекин, хитайниң 2009‏-йили қәдимий шәһәр рәстилирини чеқип, йәрлик аһалиләрни шәһәр сиртиға көчүрүш, шәһәр мәркизигә сода вә аһалиләр биналирини қуруп, хитай көчмәнлирини көчүрүп келиш пиланини йолға қоюши, қәшқәрдики мәдәнийәт мираслириниң вәйран болуш, қәшқәрниң өзигә хас қәдимий мәдәнийәт қияпити пүтүнләй йоқилиш тәқдиригә дуч кәлгән. Хитай һөкүмити йәнә, қәшқәрни б д т ниң йипәк йолидики қәдимки мираслар тизимликигә киргүзүшкә илтимас қилиш тоғрисидики чақириқларни рәт қилип кәлгән иди. Лекин, явропа парламентиниң бүгүнки қарарида хитай һөкүмитини қәшқәр шәһирини б д т мәдәнийәт-маарип тәшкилатиниң йипәк йолидики мәдини мираслар тизимликигә илтимас қилишқа чақирди.

Вакаләтсиз милләтләр вә хәлқләр тәшкилатидики Andrew Swan явропа парламенти мақуллиған бүгүнки қарарнамә хитайниң қәшқәр һәққидики пикрини өзгәртишигә түрткә болушини үмид қилди. У мундақ дәйду: "биз мәзкур қарарнамә хитайниң қәшқәр тоғрисидики бәзи пикирлирини ойлишишиға түрткә болушини үмид қилимиз. Лекин, бу йәрдики негизлик мәсилә, дуня мәдәнийәт-маарип тәшкилати б д т ниң қармиқидики орган. Униңға сунулған тизимлик дөләтләрниң қоллишиға еришиши керәк. Лекин, биз бу йил 1-айда чақирған қәшқәр шәһири һәққидики йиғинда, биз мәдәнийәт-маарип тәшкилатиниң барғансери сиясийлишип кетиватқан бир органға айлинип қеливатқанлиқини аңлидуқ. Бу мәсилә ялғуз қәшқәрниңла әмәс, дунядики башқа мәдәнийәт мираслириму дуч келиватқан мәсилә. Шуңа биз, бүгүн мақулланған қарарнамә ноқул сиясий нуқтидин әмәс, бәлки инсанийәт нуқтисидин мәдәнийәт мираслириға болған диққәт-нәзәрниң артишиға йол ечишини үмид қилимиз."

Явропа парламентиниң қарарнамисидә йәнә "хитай һөкүмитини асасий қанундики мәсулийитини ада қилип, уйғурларниң кимликигә тәсири чоңқур сиңгән қәшқәр вә шинҗаң уйғур аптоном райониниң мәдәнийәт әнәнилирини қоғдашқа чақириду шундақла хитай мәдәнийәт министирлиқиниң һазирқи мәдәний ядикарлиқларни қоғдашқа даир қанун-бәлгилимиләрни көздин кәчүрүп, аз санлиқ милләтләрниң турмуш усулиға мувапиқлаштурушни тәләп қилиду." дейилгән.

Дуня уйғур қурултийидики мәмәт тохти әпәнди, явропа парламентиниң қәшқәрни қоғдаш һәққидики бүгүнки қарарнамиси кишини илһамландуридиғанлиқини әскәртип, қәшқәрниң миллий алаһидиликини сақлап қелишниң муһимлиқини тәкитлиди. явропа парламентиниң қарарнамисидә йәнә, б д т омуми қурултийиниң 1992‏-йили мақуллиған "миллий, етник, тил вә диний аз санлиқлар һоқуқи әһдинамиси" алаһидә әскәртилип, униңда дөләтләр аз санлиқларни уларниң өз территорийисидә мәвҗут миллий яки етник, мәдәнийәт, тил вә диний кимликини қоғдайдиған бәлгилимә барлиқини, хитай асасий қануниниң 4‏-бөлүм 22-мадда вә 119-маддилирида дөләт аз санлиқ милләтләрниң мәдәнийәт мираслирини қоғдайдиғанлиқи қарар қилинғанлиқини тәкитлигән.

Вакаләтсиз милләтләр вә хәлқләр тәшкилатидики Andrew Swan явропа парламенти бүгүн мақуллиған қәшқәр һәққидики қарарнаминиң хитай шундақла уйғурлар үчүн муһим мәнигә игә икәнликини билдүрди.У "хитай үчүн қандақ муһим мәнигә игә дегәндә, бу қарар қәшқәр мәсилиси явропа парламентиниң рәсмий күнтәртипигә елинғанлиқини көрситиду. Бүгүн мақулланған қарарнамә явропа парламентиниң рәсмий һөҗҗити шундақла униң рәсмий мәйданини ипадиләйду. Биз хитайдин, явропа иттипақи вә явропа парламентиниң, болупму қәшқәр һәққидики чоңқур әндишилиридин бу мәсилиниң ялғуз хитай үчүн муһим мәсилә болупла қалмай, хәлқара үчүнму муһим мәсилә икәнликини тонуп йетишини үмид қилимиз. Қәшқәрниң тарихий ялғуз хитай хәлқигә вә яки шәрқий түркистан хәлқигә мәнсуп болупла қалмай, бәлки бу йәнә дуняға мәнсуптур"дәп көрсәтти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт