Istanbulda neshr qilin'ghan "ottura asiya we kafkaziye‏-riqabettin hemkarliqqiche" dégen kitabta Uyghur mesilisige alahide orun bérilgen

1995‏-Yili eysa yüsüp aliptékinning wapatidin kéyin sherqiy türkistan herikitining chéchilangghu bolushtek boshluqi, 2005‏-yili xitayning türmisidin azad bolup, 2006‏-yili dunya Uyghur qurultiyining re'isi bolghan rabiye qadir xanimning xelq'ara sehnide tonulup meydan'gha chiqishi Uyghur heriketlirining yene bir yerge toplinishigha shert ‏- shara'it hazirlap berdi.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2010.12.27
Rabiye-xanim-Filim-festiwal-zalida-tamashibinlar-bilen-305.jpg Rabiye qadir xanim awstraliye ziyaritini ghelibilik axirlashturghandin kéyin, amérikigha qaytish aldida muxbirimizning ziyaritini qobul qilip, awstiraliye hökümiti we xelqige minnetdarliq bildürdi. Süret, rabiye xanimning 8 - awghust küni, "muhebbetning 10 sherti" namliq filim qyulghan zalda filimni körgili kelgen awstiraliye tamashibinliri arisida hayajanliq körünüshliridin biri.
www.theepochtimes.com Din élindi. (Paul Crock/AFP/Getty Images)

Yéqinda "ottura asiya we kafkaziye‏-riqabettin hemkarliqqiche" dégen kitab marmara kitab merkizi neshriyati teripidin istanbulda neshr qilindi. Bu kitabni türkiye uludagh uniwérsitétining oqutquchisi proféssor tayyar ari ependi neshrge teyyarlighan. Bu kitab 14 neper doktor, proféssor we yazghuchilar teripidin teyyarlan'ghan ilmiy tetqiqat maqalilirini öz ichige alghan.

512 Betlik bu kitabta, xitayning ottura asiya we kafkaziye siyasiti, xitayning énérgiyige bolghan éhtiyajining éshiwatqanliqi, xitay bilen ottura asiyadiki qazaqistan, türkmenistan we ezerbeyjan otturisidiki tebi'iy gaz we néfit turuba liniyisige yétip kélidighan xewpler we tehditler, ottura asiyada Uyghur mesilisi heqqide tepsiliy toxtalghan.

Bu kitab töt bölümdin terkib tapqan bolup, ottura asiyaning siyasiy, ijtima'iy we iqtisadiy weziyiti, bixeterlik mesililiri, hemkarliq xizmetler we ottura asiya döletlirining tashqi siyasitini belgileydighan asasiy amillar, réjim bixeterlikige qarshi kéngiyiwatqan siyasiy riqabet dégen'ge oxshash témilarni öz ichige alghan.

Kitabta xitayning ottura asiya we kafkaziye siyasiti heqqide mundaq déyilgen: sowét ittipaqining parchilinishi xitay üchün chong bir purset yaratti. Xitay yawru- asiyagha qarita yéngidin bir siyaset yürgüzüshke bashlidi. Chünki 1949 ‏‏- yildin 1991 ‏- yilghiche bolghan ariliqta xitayning eng muhim gherb we shimaliy qoshnisi sowét ittipaqi idi. 1949 ‏- Yildin 1962 ‏- yilighiche bolghan ariliqta sowét ittipaqi xitayning ittipaqdishi we bixeterlik qoshnisi idi. 1963 ‏- Yilidin 1982 ‏- yilghiche bolghan ariliqta sowét ittipaqi her zaman xitaygha hujum qilidighan eng chong tehditke aylandi. 1982 ‏- Yilidin 1991 ‏- yilghiche bolghan ariliqta bolsa béyjing ‏- moskwa munasiwetliri yéngidin normallishishqa bashlighan dewr boldi. 1991 ‏- Yili sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin xitay üchün yéngi bir purset chiqti, xitayning gherbiy teripidiki chong küch sowét ittipaqining ornigha qazaqistan, qirghizistan, tajikistan qatarliq döletler qoshna boldi. Bu döletler sowét ittipaqigha qarighanda bek ajiz bolghanliqi üchün xitaygha biwasite tehdit hésablanmaytti. Bu üch yéngi ottura asiya döletliri xitayning gherbiy chégralirining bixeterlikige xewp yetküzeleytti. Xitaygha nisbeten buningdin chong bir tehdit bolsa ottura asiya döletlirining musteqil bolushi bilen birlikte, yéqin qérindashliq munasiwetliri bolghan Uyghur rayonidiki sherqiy türkistan musteqilliq herikitining janlinishi idi. Shuning üchün xitayning 1991 ‏- yilining bashlirida eng chong bixeterlik endishisi, sowét ittipaqidiki türkistanda yénishqa bashlighan musteqilliq mesh'ilining xitaydiki türkistan'gha tutishishi idi. Bu xewp endishe xitayning ottura asiya siyasitini shekillendürgen eng muhim amillardin biri boldi.

Xitay bilen rusiyining payda menpe'et üstige qurulghan munasiwetliri

Kitabta yene, xitay ‏- rusiye munasiwetliri heqqide mundaq déyilgen: kéyinki dewrlerde xitay bilen rusiyining yéqinlishishning sewebliridin biri ikki döletning iqtisadiy menpe'etliri idi. Mudapi'e, énérgiye sahesi we tijaret hemkarliqi sahelerde her ikki döletning ortaq menpe'etliri bar. Xitay rusiyidin zamaniwi pen - téxnika bilen yasalghan qorallarni xelq'ara bazarlargha qarighanda erzan bahada sétiwaldi. 1990 ‏- Yilidin 1995 ‏- yilghiche bolghan ariliqta rusiye xitaygha aran 12 milyon dollar qimmitide qoral sétip bergen idi. 1995 ‏- Yilidin 1999 ‏- yilghiche rusiye xitaygha 3.3 Milyard dollar qimmitide qoral sétip berdi. Xitay rusiyidin 2003 ‏-‏ yili 4.3 Milyard dollarliq qoral sétiwaldi. 2004 ‏- Yili bu reqem 33% pirsent éship 5.7 Milyard dollarliq qoral sétiwaldi. Buning bilen xitay hawa we déngiz armiyisini zamaniwi esliheler bilen qorallandurdi. Rusiye bolsa qoral sétish arqiliq qoral sana'itini küchlendürdi. Nöwettiki shert ‏- shara'itlarda rusiye we xitayning énérgiye saheside hemkarlishishi her ikki döletning ortaq menpe'iti bolup qaldi. Rusiyining keng énérgiye menbeliri barghanséri istratégiye méxanizmi bolup kelmekte. 2400 Kilométir uzunluqtiki turuba yoli bilen rusiyining an'garsk shehiridin xitayning manjuriyidiki daching shehirige néfit aqmaqta.

 Xitay bilen rusiyining amérikigha qarshi munasiwetliri

Kitabta yene, xitay bilen rusiyining yéqinlishishning yene bir sewebliridin birining amérikigha qarshi turush ikenliki heqqide toxtilip mundaq déyilgen: amérika qarshi turush xitay ‏- rusiye munasiwetliride muhim ehmiyetke ige. Ikki qutupluq sistéma yimirilgendin kéyin xitay, dunyadiki birinchi küch bolup meydan'gha kelgen amérika bilen munasiwetlirini yaxshilashqa mejbur boldi. Heqiqeten sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin xitay üchün amérika bilen munasiwetni yaxshilashtin bashqa chare yoq idi. Shuning üchün 1970 ‏- yilidin buyan xitay we amérika otturisida qurulghan öz ‏- ara menpe'etler we baghlinip qalghan munasiwetlerni birdinla üzüp tashlash xitay üchün mumkin emes idi. Shuning üchün xitay amérika bilen qarshilashqan mesililerde xitayni qollaydighan bir ittipaqdash izdimekte. Shimaliy atlantik ehdi teshkilatining sherqiy yawropagha kéngiyishidin rusiye tehdit hés qiliwatqan bir peytte, xitaymu amérikining, kishilik hoquq we az sanliq milletlerning hoquqliri heqqide xitaygha bésim qilishidin we teywen bilen bolghan her sahe soda ‏- tijaritidin bi'aram bolmaqta. Amérikining bir tereplime siyaset yürgüzüshi, rusiye bilen xitayning siyaset, bixeterlik, iqtisadiy sahelerde hemkarlishishni tézleshtürdi. Shuning üchün xitay yéqinda rusiyini istratégiyilik ortaq dep qobul qildi. Rusiye amérikining bir qutup halette qélishigha qarshi chiqip köp qutupluq bir siyaset yürgüzüshke bashlidi we asiya siyasitide özgirish peyda qildi. Yaponiye bilen bolghan munasiwetlirini kücheytti we koriye siyasitini yéngidin közdin kechürdi we si'ol bilen bolghan munasiwitini qaytidin kücheytti. Uzun zamandin biri tashlinip qalghan shimaliy koriye bilen téximu yéqin munasiwet ornitishqa bashlidi.

Kosowo mesilisige oxshap kétidighan sherqiy türkistan we chichenistan mesililiri

Kitabta yene mundaq déyilgen: natoning yugoslawiyidiki kosowo mesilisige arilishishi, chichenistan we sherqiy türkistan'gha oxshash kosowogha oxshash az sanliqlar mesilisi bolghan rusiye bilen xitayni tashqi küchning arilishishigha qarshi turushqa mejbur qildi. Xitay üchün bu xil xelq'ara omumiy bir ijra'atning otturigha chiqishi peqet sherqiy türkistan we tibet mesilisi emes, belki teywenning musteqil bolush basquchini tézleshtüridu. Xitayni ziyaret qilghan rusiyining sabiq mudapi'e ministiri igur rodinof, ikki koriye, amérika, xitay otturisida atom bomba qollinidighan bir urush chiqip qalsa, rusiyining süküt qilip turmaydighanliqini bildürgen. Igur rodinof rusiyining u rayonlarda urush bolup qalsa, shimaliy koriye bilen xitay ittipaqini qollaydighanliqigha isharet qilghan.

Xitayning ottura asiya siyasitide sherqiy türkistan siyasiti

Sherqiy türkistanning muqimliqning dawamlishishi, bixeterlikining saqlinishi, xitayning ottura asiya döletliri bilen qurghan siyasiy, iqtisadiy, medeniy hemkarliqni dawam qilalishigha baghliq. Xitay yéqinqi zamanlardin biri qirghizistan bixeterlik küchlirini küshkürtüp, amérikining qirghizistandiki pa'aliyetlirige cheklime qoyushqa ümid bilen qarimaqta. Xitay özining bixeterliki üchün qirghizistanda bir herbiy baza qurushni pilanlidi. Purset tapqanda, xitay qirghizistanda amérika we rusiyidin kéyin herbiy baza qurghan üchinchi dölet bolush éhtimali bar. Sherqiy türkistan mesiliside xitay üchün chong bir purset chet'eldiki Uyghur pa'aliyetchilerning chéchilangghu we ajiz bolushi. Tibettiki dalay lamagha oxshash bir liderning yoqluqi sherqiy türkistan herikitining chéchilangghu shekilde qélishigha yol achti. Bu jehette 1995 ‏- yili eysa yüsüp aliptékinning wapatidin kéyin chong bir boshluq bolup qalghan idi. 2005 ‏- Yili xitayning türmisidin azad bolghandin kéyin 2006 ‏- yili dunya Uyghur qurultiyining re'isi bolghan rabiye qadir xanimning xelq'ara sehnide tonulup meydan'gha chiqishi, chéchilangghu Uyghur heriketlirining bir yerge toplinishigha shert ‏- shara'it hazirlap berdi. Sherqiy türkistandiki heriketlerni basturush üchün xitay xelq'ara térrorluqni qollighan qiyapetke kiriwaldi. Ottura asiyaning istratégiyilik ehmiyitining éshishi, xitayning bixeterlik qayghulirining chongqurlishishqa yol achti. Xitaylar sherqiy türkistandiki azadliq heriketlirige qarshi élip bériwatqan herbiy basturushlarda ochuq ghelibige érishishni arzu qilidu. Xitayning herbiy basturushliri asasiy jehettin Uyghur musulmanliri üstidin élip bérilghanliqi üchün xitay islam döletliri bilen bolghan yaxshi munasiwetlirining buzulushidin endishe qilmaqta. Shuning üchün xitay islam döletliri bilen bolghan munasiwetliride barawer mu'amile qilishqa urunmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.