“йәрлик хәлқ” мәсилиси уйғур давасиниң муһим бир қисми болмақта

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати 2007-йили “йәрлик хәлқләр һоқуқ баяннамиси” ни мәхсус елан қилип, йәрлик хәлқләрниң сиясий, иҗтимаий, мәдәний һоқуқлирини капаләткә игә қилишни тәшәббус қилған.
Мухбиримиз ирадә
2012.07.24
alim-seyitof-BDT-soz-qilmaqta-305.jpg Б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң 4-нөвәтлик аз санлиқ милләтләр мунбири йиғинида алим сейитоф әпәнди сөз қилди. 2011-Йили 30-ноябир, шветсарийә.
RFA/Erkin Tarim

Гәрчә хитай һөкүмити бу баяннамигә қол қойған дөләтләрниң бири болсиму, әмма өз дөлити ичидә йәрлик хәлқләр барлиқини етирап қилмиған. Чәтәлләрдә паалийәт елип бериватқан уйғур тәшкилатлири уйғурларниң өзлири яшап кәлгән земинниң әсли игилири икәнликини тонутуш, уйғурларни б д т ниң йәрлик хәлқләр тизимликигә киргүзүш үчүн бу җәһәттә бир қатар паалийәтләрни қилған. Улар уйғурлар үчүн йәрлик хәлқ салаһийитиниң муһимлиқини билдүрмәктә.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң йәрлик хәлқләр һәққидики баяннамиси 2007-йили 13-сентәбир күни нюйоркта 114 дөләтниң қошулуши, 4 дөләтниң рәт қилиши вә 11 дөләтниң тәрәпсизлики билән қобул қилинған. Йәрлик хәлқләр мәсилиси америка, канада, йеңи зелландийә, австралийигә охшаш нурғун чоң дөләтләрдиму мәвҗут назук бир мәсилә болғачқа, нурғун йиллар йәрлик хәлқләрниң һәқ-һоқуқини тонуп, уни капаләткә игә қилишта пикир бирлики һасил қилиналмай кәлгән. Әмма хәлқарадики мәхсус йәрлик хәлқләр мәсилиси үстидә хизмәт қилип кәлгән тәшкилатларниң үзүлдүрмәй елип барған паалийәтлири нәтиҗисидә б д т ахири “йәрлик хәлқләр һоқуқ баяннамиси” ни елан қилип, йәрлик хәлқләрниң һоқуқини тонуған. Бу җәһәттин елип ейтқанда, мәзкур баяннаминиң қобул қилиниши зор әһмийәткә игә болуп, йәрлик хәлқләрниң һоқуқини тонуш дуняда адаләтниң турғузулушидиму муһим ролға игә.

Йәрлик хәлқләр һоқуқ баяннамисигә қарши аваз бәргән 4 дөләт америка, канада, йеңи зелландийә вә австралийиләр кейин бу баяннамини қобул қилип, униңға қол қойған вә өз дөлитидики йәрлик хәлқләрниң һәқ-һоқуқлирини капаләткә игә қилишта бир қатар илгириләшләрни һасил қилған. Хитай хәлқ җумһурийити бу баяннамини актиплиқ билән қобул қилип, буниңға имза қойған дөләт болсиму, әмма қизиқарлиқи, хитай өз дөлити тәвәсидә йәрлик милләт барлиқини етирап қилмиған.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси алим сейитоф әпәнди юқирида тилға алған доклат, бу бирләшмә қармиқидики уйғур кишилик һоқуқ программиси тәрипидин тәйярланған болуп, 2009-йили 5-өктәбир күни елан қилинған. 62 Бәттин тәркиб тапқан бу доклатта, хитай һөкүмити тәрипидин шинҗаң уйғур аптоном райони, әмма уйғурлар тәрипидин шәрқий түркистан дәп атилип келиватқан бу земинниң әсли игилириниң уйғурлар икәнлики тарихи пакитлар арқилиқ оттуриға қоюлған. Доклатта хитай һөкүмитиниң бу земинни бесивалған 60 йилдин буян өзи қол қойған “йәрлик хәлқләр һоқуқи хитабнамиси” ға хилап һалда йәрлик хәлқ уйғурларниң һәқ-һоқуқлирини дәпсәндә қиливатқанлиқи, уларни иҗтимаий, иқтисадий вә мәдәний җәмийәттин чәткә қеқип кәлгәнлики, хәлқара органларниң чоқум бу мәсилигә диққәт қилиши керәклики оттуриға қоюлған. Алим сейитоф әпәндиниң билдүрүшичә, уйғурларниң хәлқарадики алақидар тәшкилатлар вә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң уйғурларни “йәрлик хәлқ” дәп тонуши уйғурларниң иҗтимаий, мәдәний, иқтисадий, муһит һәқлирини капаләткә игә қилғандин сирт, хитай үстидә хәлқара бесим пәйда қилиштиму зор әһмийәткә игә.

Хитайда 2010-йили елан қилинған нопус статистикисиға қариғанда, хитайда аз санлиқ милләтләр дәп атилип келиватқан 55 милләтниң омумий нопуси 105 милйон 226 миң болуп, улар омумий нопусиниң 47. 8 Пирсәнтини тәшкил қилиду. Бу йәрдә диққәт қозғайдиған бир нуқта болса, хитайда аптоном район салаһийити берилгән уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ 5 милләт райониниң йәр көлими пүтүн хитай йәр көлиминиң 60 пирсәнтини тәшкил қилиду. Хитай даирилири бу земинниң әзәлдин бери хитайниң земини икәнликини, милләтләрниң өз-ара инақ-иттипақ яшап кәлгәнликини тәшвиқ қилсиму, әмма хәлқара кишилик һоқуқ органлири доклатлирида хитай һөкүмитиниң юқиридики милләтләр үстидин бесим сиясити йүргүзүп, уларниң кишилик һоқуқини еғир дәпсәндә қиливатқанлиқини билдүрмәктә. Хитай һөкүмити б д т дики салаһийитидин пайдилинип, өз ичидики йәрлик хәлқ мәсилисиниң тилға елинишини чәкләшкә урунуп келиватқан болуп, улар йәрлик хәлқләр һоқуқ баяннамисиниң өз дөлитиниң әһвалиға мас кәлмәйдиғанлиқини билдүрмәктә. Лекин мәхсус йәрлик хәлқләрниң адвокатлиқини қилип кәлгән “йәрлик хәлқләр қурултийи” вә “йәрлик хәлқләр мәсилилири хизмәт гурупписи” ға охшаш тәшкилатлар охшашла хитай аз санлиқ милләтләр дәп атаватқан милләтләрниң вәзийитигә диққәт қилип кәлмәктә. Улар елан қилған доклатларда хитайдики “йәрлик хәлқләр” мәсилиси үстидә тохталғанда, уйғурлар, тибәтләр вә моңғуллар вә шундақла җәнубтики бир қатар милләтләрниң исмини тилға алған. Болупму, улар хитай һөкүмитиниң уйғур районида йүргүзүватқан қош тил маарипиниң уйғурлар үчүн тәһдит пәйда қиливатқанлиқи үстидә алаһидә тохталған. Алим сейитоф әпәнди уйғур тәшкилатлириниң һәрқайси дөләтләрдики йәрлик хәлқләр тәшкилатлири билән һәмкарлишип келиватқанлиқини билдүрди.

Юқирида исми тилға елинған тәшкилатлар б д т да көзитиш вә тәвсийә қилиш салаһийитигә игә болуп, бу тәшкилатлар билән қоюқ мунасивәт орнитиш, алди билән йәрлик хәлқ салаһийитигә еришишниң роли чоң болуп, бу тәшкилатларниң африқа, асия, җәнубий америка вә русийә қатарлиқ дөләтләрдә мәхсус хизмәт гуруппилири бар.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.