Хитай сиясий-қанун комитетиниң секретари: “шинҗаңда ‛террорлуққа зәрбә бериш‚ ни ‛нормаллаштуруш‚ керәк”

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.05.31
Chen-Wenqing.jpg Хитай компартийәси мәркизий комитети сиясий бюросиниң әзаси, сиясий-қанун комитетиниң секретари чен венчиң уйғур елида зиярәттә. 2024-Йили 22-май.
CCTV

Хитай компартийәси мәркизий комитети сиясий бюросиниң әзаси, сиясий-қанун комитетиниң секретари Чен венчиң уйғур елиға қилған туюқсиз зияритиДә, “Террорлуққа зәрбә бериш” ни “даимлаштуруш” вә “нормаллаштуруш” ни тәләп қилған. Мутәхәссисләр, бу хитайниң уйғур дияридики сиясий контроллуқиниң бундин кейинму давам қилидиғанлиқи, бәлки техиму қаттиқ вә җиддий түрдә иҗра қилинидиғанлиқиниң бешарити дәп қаримақта.

Хитай компартийәсиниң карнийи болған “шинхуа агентлиқи” ниң 26-майдики хәвиригә асасланғанда, хитай сиясий-қанун комитетиниң секретари чен венчиң 5-айниң 22-күнидин 26-күнигичә үрүмчи, қәшқәр, или қатарлиқ җайларда җиддий хизмәт тәкшүрүши елип барған. У, бу җәрянда мундақ дәп көрсәтмә бәргән:

“ши җинпиңниң қанунчилиқ идийәси вә дөләт хәвпсизлики нуқтиинәзәрини чоңқур өгинип вә изчиллаштуруп, йеңи дәврдики партийәниң шинҗаңни идарә қилиш тәдбирини толуқ, дәл җайида, омумйүзлүк изчиллаштуруш керәк. Зораванлиқ, террорлуқ җинайәтлиригә қанун бойичә қаттиқ зәрбә бериштә чиң туруп, террорлуққа қарши туруш, муқимлиқни қоғдашни қанунлаштуруш вә даимлаштуруш керәк. Шуниң билән бир вақитта йәнә шинҗаңниң муқимлиқи, шундақла пүтүн мәмликәтниң муқимлиқиға һәқиқий капаләтлик қилиш керәк”.

Америкадики сиясий анализчи, доктор андерс кор (Anders Corr) чен венчиңниң сөзлиригә җиддий инкас қайтуруп, хитай һөкүмитиниң бесивелинған земинларни даим тутуп туруш үчүн уйғур диярида пәрқлиқ намлар астида бастуруш сиясити елип бериватқанлиқини илгири сүрди. У мундақ деди:

“әлвәттә, хитай 1945-1949-йиллирида ишғал қилған шинҗаң қатарлиқ земинларни өзиниң һакимийити астида муқим тутуп турушқа алаһидә әһмийәт бериду, шундақла бу тупрақларда өз һакимийитини давамлиқ сақлап қелишни истәйду. Шуңа хоңкоңдиму қаттиқ контроллуқни күчәйтти, һазир тәйвәнни бесивелиш нийитидә болуватиду. Бу районлардики көп хил тил вә мәдәнийәтләрни йоқитип, бу районларни хитай тили вә хитай контроллуқидики хитай земиниға айландурмақчи болуватиду. Йәни хитай һөкүмити хитай болмиған хәлқләрниң тили вә мәдәнийитини йоқитип, бу районларни толуқ хитайлашқан хитай земиниға айландурушқа урунуватиду. Шуниң билән бир вақитта йәнә, хитай һөкүмити ислам, хиристиян вә будда динлириғиму қарши турмақта. Техиму ениқрақ қилип ейтқанда, хитай һөкүмити барлиқ динларни контрол қилмақчи болуватиду”.

Уйғур мәҗбурий әмгики вә лагер һәққидики тәтқиқати билән тонулған коммунизм қурбанлири хатирә фондиниң алий тәтқиқатчиси доктор адриян зенз (Adrian Zenz) чен венчиңниң зиярити вә қилған сөзлири һәққидә сориған соалимизға елхәт арқилиқ җаваб бәрди. У, мундақ деди:

“чен чуәнго дәвридә, хитайниң шинҗаң сияситидә вә тәшвиқат услубида җиддий өзгириш болди. Ма шиңруй дәвридә хитай компартийәсиниң шинҗаңдики узун муддәтлик истратегийәси нормаллаштурулди. Уйғур районидики кәң көләмлик тутқунлар елан қилинған бир қатар қанун-түзүмләр билән әмәлийләштүрүлди. Буни тәҗрибә йоли билән тәрәққий қилдурулуп, тәшвиқат йоли билән иҗра қилиништин ибарәт икки асаслиқ басқучқа айришқа болиду. 2021-Йилдин башлап, ма шиңруй қолға кәлтүргән ‛нәтиҗә‚ лирини йәкүнлиди вә буни ‛қанунлаштурди‚. Хитай компартийәсиниң шинҗаң вәзийитини “нормаллаштуруш” вә түзүмләштүрүш сияситиниң мәқсити ениқ. Бу узун муддәтлик аталмиш ‛террорлуққа қарши туруш‚ни өз ичигә алиду. Буму биз давамлиқ аңлап келиватқан вә әндишә қиливатқан шинҗаңдики кәң көләмдики тутқун билән бирдәк. Нәтиҗидә, бу хитай һөкүмитиниң ‛диний ашқунлуқ‚ вә асаслиқ дөләт хәвпсизлики тәһдити сүпитидә тәсвирлигән райондики кәң көләмдики миллий наразилиқни ‛йеңичә бастуруш‚тин ибарәт һәл қилиш чариси барлиққа кәлди”.

Чен венчиң уйғур дияридики хизмәт зиярити мәзгилидә, ғулҗада уйғур аптоном райони вә бир қисим шәһәрләрниң “бөлгүнчиликкә қарши туруш”, “террорлуққа қарши туруш” хизмәтлири тоғрисидики сөһбәт йиғиниға риясәтчилик қилған. У, “пүтүн мәмликәт бир шаһмат тахтиси болуш идийәси” ни мустәһкәм турғузушни, “хәтәр вә йошурун хәвпиниң алдини үнүмлүк елиш” ни вә “җәмийәтниң омумий вәзийитиниң сиҗил муқим болушиға һәқиқий капаләтлик қилиш” ни тәләп қилған.

Һалбуки, “җәнубий хитай әтигәнлик почтиси” гезитиниң 27-май бу һәқтә бәргән хәвиригә қариғанда, чен венчиң уйғур дияридики зияритини түгитип бир күн өткәндә, хитай җамаәт хәвпсизлики министирлиқи баянат елан қилип, “йәттә йилдин көпрәк вақиттин буян хитайда, җүмлидин шинҗаңда террорлуқ һуҗуми йүз бәрмигәнлики” ни тәкитлигән. Хитай компартийәсиниң сиясий-қанун саһәсидики әң алий әмәлдари чен венчиңниң уйғур районида “террорлуққа қарши турушни даимлаштуруш вә нормаллаштуруш” шоарини товлиши билән, арқидинла хитай җамаәт хәвпсизликиниң “йәттә йилдин буян шинҗаңда террорлуқ һуҗуми йүз бәрмиди” дегән баянатни бериши рошән селиштурма һасил қилған. Хитайниң дөләт хәвпсизлики билән җамаәт хәвпсизлики саһәсидики икки һоқуқлуқ органниң икки күн ичидә бир-биригә зиддийәтлик вә бир бирини инкар қилидиған муқам товлиши, чәт әлләрдики мутәхәссисләрниң диққитини қозғимақта.

Доктор андерс кор, хитайниң уйғур диярини идарә қилиш сияситидә һазирчә кәскин бир өзгиришниң болмайдиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң бундин кейин уйғур диярида ‛террорлуққа зәрбә бериш‚ни ‛нормаллаштуруш‚қа урунидиғанлиқини шәрһләп мундақ деди:

“биз әһвалға қарайдиған болсақ, хитайниң шинҗаң сияситидә өзгириш болмайду. Йәни хитайниң аталмиш ‛террорлуққа қарши туруш, муқимлиқни қоғдаш‚ сиясити давам қилиду. Хитай дәватқандәк, шинҗаңда бурун вә һазирму террорлуқ болған әмәс. Пәқәт хитай һөкүмити өзиниң бастуруш сияситини һәқлиқ қилип көрситиш үчүн ‛террорлуққа қарши туруш, муқимлиқни қоғдаш‚ дегәндәк баһаниләрни ишлитиватиду. Йәни мундақчә ейтқанда, хитай һөкүмити ‛террорлуққа зәрбә бериш‚ ни бир түрлүк ‛нормаллаштуруватиду‚. Әпсус, шинҗаңдики нормал болмиған ‛террорлуққа зәрбә бериш‚ долқуни әмәлийәттә нормаллишиватиду. Шәрқи түркистандики уйғурлар үчүн нормал болмиған нәрсә хитай һөкүмити үчүн нормал туюлуши мумкин. Ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан хитай һөкүмити уйғурларниң тили вә мәдәнийитини йоқитиватиду. Өзиниң идеологийәсини теңиватиду. Шуниң билән бир вақитта йәнә диктатор хитай һөкүмити өзиниң контроллуқини дуня миқясида кеңәйтишкә урунуватиду”.

Түркийә һаҗәттәпә университети тарих факултетиниң дотсенти, доктор әркин әкрәм хитай һөкүмитиниң еғир бастуруш сияситиниң нәтиҗисидә уйғурларниң хитайға нарази вә қарши икәнлики илгири сүрди. У, хитай һөкүмитиниң уйғурларниң наразилиқ һәрикәтлирини “террорлуққа зәрбә бериш вә муқимлиқни илгири сүрүш” дегәндәк баһаниләр билән зәрбә бериватқанлиқини алаһидә тилға алди. Униң қаришичә, уйғур дияридики наразилиқ вә муһаҗирәттики уйғурларниң хитайға қарши һәрикити хитайни бәкму әнсиритидикән.

Хитай компартийәсиниң баш секретари ши җинпиң 2023-йили авғустта уйғур диярини зиярәт қилғанда “җәмийәт муқимлиқини биринчи орунға қоюш, террорлуқ вә әсәбийликкә зәрбә бериш; шундақла иқтисадий қурулушни җанландуруш” ни тәкитлигәниди. Хитай баш министири ли чяң йеқинда уйғур дияриға қилған зияритидә район бихәтәрликиниң хитай дөләт хәвпсизлики вә иқтисадий тәрәққиятидики һәл қилғуч амил икәнликини алаһидә тәкитлигән иди.

Уйғур дияри вә хитай вәзийитини йеқиндин көзитиватқан доктор андерс корға охшаш анализчилар, хитайниң “террорлуққа қарши туруш”, “муқимлиқни сақлаш”, “районда әбәдий әминликни ишқа ашуруш” дегән сиясий шоарлириниң әмәлийәттә райондики асаслиқ йәрлик милләт болған уйғурлар вә уйғур җәмийитини пүтүнләй контрол қилиш, уйғурларниң тарихий ата мирас земинлирини мәңгү тутуп туруш үчүн ойнилип келиватқан тактика икәнликини илгири сүрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.