Xitay siyasiy-qanun komitétining sékrétari: “Shinjangda ‛térrorluqqa zerbe bérish‚ ni ‛normallashturush‚ kérek”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.05.31
Chen-Wenqing.jpg Xitay kompartiyesi merkiziy komitéti siyasiy byurosining ezasi, siyasiy-qanun komitétining sékrétari chén wénching Uyghur élida ziyarette. 2024-Yili 22-may.
CCTV

Xitay kompartiyesi merkiziy komitéti siyasiy byurosining ezasi, siyasiy-qanun komitétining sékrétari Chén wénching Uyghur éligha qilghan tuyuqsiz ziyaritiDe, “Térrorluqqa zerbe bérish” ni “Da'imlashturush” we “Normallashturush” ni telep qilghan. Mutexessisler, bu xitayning Uyghur diyaridiki siyasiy kontrolluqining bundin kéyinmu dawam qilidighanliqi, belki téximu qattiq we jiddiy türde ijra qilinidighanliqining béshariti dep qarimaqta.

Xitay kompartiyesining karniyi bolghan “Shinxu'a agéntliqi” ning 26-maydiki xewirige asaslan'ghanda, xitay siyasiy-qanun komitétining sékrétari chén wénching 5-ayning 22-künidin 26-künigiche ürümchi, qeshqer, ili qatarliq jaylarda jiddiy xizmet tekshürüshi élip barghan. U, bu jeryanda mundaq dep körsetme bergen:

“Shi jinpingning qanunchiliq idiyesi we dölet xewpsizliki nuqti'inezerini chongqur öginip we izchillashturup, yéngi dewrdiki partiyening shinjangni idare qilish tedbirini toluq, del jayida, omumyüzlük izchillashturush kérek. Zorawanliq, térrorluq jinayetlirige qanun boyiche qattiq zerbe bérishte ching turup, térrorluqqa qarshi turush, muqimliqni qoghdashni qanunlashturush we da'imlashturush kérek. Shuning bilen bir waqitta yene shinjangning muqimliqi, shundaqla pütün memliketning muqimliqigha heqiqiy kapaletlik qilish kérek”.

Amérikadiki siyasiy analizchi, doktor andérs kor (Anders Corr) chén wénchingning sözlirige jiddiy inkas qayturup, xitay hökümitining bésiwélin'ghan zéminlarni da'im tutup turush üchün Uyghur diyarida perqliq namlar astida basturush siyasiti élip bériwatqanliqini ilgiri sürdi. U mundaq dédi:

“Elwette, xitay 1945-1949-yillirida ishghal qilghan shinjang qatarliq zéminlarni özining hakimiyiti astida muqim tutup turushqa alahide ehmiyet béridu, shundaqla bu tupraqlarda öz hakimiyitini dawamliq saqlap qélishni isteydu. Shunga xongkongdimu qattiq kontrolluqni kücheytti, hazir teywenni bésiwélish niyitide boluwatidu. Bu rayonlardiki köp xil til we medeniyetlerni yoqitip, bu rayonlarni xitay tili we xitay kontrolluqidiki xitay zéminigha aylandurmaqchi boluwatidu. Yeni xitay hökümiti xitay bolmighan xelqlerning tili we medeniyitini yoqitip, bu rayonlarni toluq xitaylashqan xitay zéminigha aylandurushqa urunuwatidu. Shuning bilen bir waqitta yene, xitay hökümiti islam, xiristiyan we budda dinlirighimu qarshi turmaqta. Téximu éniqraq qilip éytqanda, xitay hökümiti barliq dinlarni kontrol qilmaqchi boluwatidu”.

Uyghur mejburiy emgiki we lagér heqqidiki tetqiqati bilen tonulghan kommunizm qurbanliri xatire fondining aliy tetqiqatchisi doktor adriyan zénz (Adrian Zenz) chén wénchingning ziyariti we qilghan sözliri heqqide sorighan so'alimizgha élxet arqiliq jawab berdi. U, mundaq dédi:

“Chén chu'en'go dewride, xitayning shinjang siyasitide we teshwiqat uslubida jiddiy özgirish boldi. Ma shingruy dewride xitay kompartiyesining shinjangdiki uzun muddetlik istratégiyesi normallashturuldi. Uyghur rayonidiki keng kölemlik tutqunlar élan qilin'ghan bir qatar qanun-tüzümler bilen emeliyleshtürüldi. Buni tejribe yoli bilen tereqqiy qildurulup, teshwiqat yoli bilen ijra qilinishtin ibaret ikki asasliq basquchqa ayrishqa bolidu. 2021-Yildin bashlap, ma shingruy qolgha keltürgen ‛netije‚ lirini yekünlidi we buni ‛qanunlashturdi‚. Xitay kompartiyesining shinjang weziyitini “Normallashturush” we tüzümleshtürüsh siyasitining meqsiti éniq. Bu uzun muddetlik atalmish ‛térrorluqqa qarshi turush‚ni öz ichige alidu. Bumu biz dawamliq anglap kéliwatqan we endishe qiliwatqan shinjangdiki keng kölemdiki tutqun bilen birdek. Netijide, bu xitay hökümitining ‛diniy ashqunluq‚ we asasliq dölet xewpsizliki tehditi süpitide teswirligen rayondiki keng kölemdiki milliy naraziliqni ‛yéngiche basturush‚tin ibaret hel qilish charisi barliqqa keldi”.

Chén wénching Uyghur diyaridiki xizmet ziyariti mezgilide, ghuljada Uyghur aptonom rayoni we bir qisim sheherlerning “Bölgünchilikke qarshi turush”, “Térrorluqqa qarshi turush” xizmetliri toghrisidiki söhbet yighinigha riyasetchilik qilghan. U, “Pütün memliket bir shahmat taxtisi bolush idiyesi” ni mustehkem turghuzushni, “Xeter we yoshurun xewpining aldini ünümlük élish” ni we “Jem'iyetning omumiy weziyitining sijil muqim bolushigha heqiqiy kapaletlik qilish” ni telep qilghan.

Halbuki, “Jenubiy xitay etigenlik pochtisi” gézitining 27-may bu heqte bergen xewirige qarighanda, chén wénching Uyghur diyaridiki ziyaritini tügitip bir kün ötkende, xitay jama'et xewpsizliki ministirliqi bayanat élan qilip, “Yette yildin köprek waqittin buyan xitayda, jümlidin shinjangda térrorluq hujumi yüz bermigenliki” ni tekitligen. Xitay kompartiyesining siyasiy-qanun sahesidiki eng aliy emeldari chén wénchingning Uyghur rayonida “Térrorluqqa qarshi turushni da'imlashturush we normallashturush” sho'arini towlishi bilen, arqidinla xitay jama'et xewpsizlikining “Yette yildin buyan shinjangda térrorluq hujumi yüz bermidi” dégen bayanatni bérishi roshen sélishturma hasil qilghan. Xitayning dölet xewpsizliki bilen jama'et xewpsizliki sahesidiki ikki hoquqluq organning ikki kün ichide bir-birige ziddiyetlik we bir birini inkar qilidighan muqam towlishi, chet ellerdiki mutexessislerning diqqitini qozghimaqta.

Doktor andérs kor, xitayning Uyghur diyarini idare qilish siyasitide hazirche keskin bir özgirishning bolmaydighanliqini, xitay hökümitining bundin kéyin Uyghur diyarida ‛térrorluqqa zerbe bérish‚ni ‛normallashturush‚qa urunidighanliqini sherhlep mundaq dédi:

“Biz ehwalgha qaraydighan bolsaq, xitayning shinjang siyasitide özgirish bolmaydu. Yeni xitayning atalmish ‛térrorluqqa qarshi turush, muqimliqni qoghdash‚ siyasiti dawam qilidu. Xitay dewatqandek, shinjangda burun we hazirmu térrorluq bolghan emes. Peqet xitay hökümiti özining basturush siyasitini heqliq qilip körsitish üchün ‛térrorluqqa qarshi turush, muqimliqni qoghdash‚ dégendek bahanilerni ishlitiwatidu. Yeni mundaqche éytqanda, xitay hökümiti ‛térrorluqqa zerbe bérish‚ ni bir türlük ‛normallashturuwatidu‚. Epsus, shinjangdiki normal bolmighan ‛térrorluqqa zerbe bérish‚ dolquni emeliyette normallishiwatidu. Sherqi türkistandiki Uyghurlar üchün normal bolmighan nerse xitay hökümiti üchün normal tuyulushi mumkin. Irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan xitay hökümiti Uyghurlarning tili we medeniyitini yoqitiwatidu. Özining idé'ologiyesini téngiwatidu. Shuning bilen bir waqitta yene diktator xitay hökümiti özining kontrolluqini dunya miqyasida kéngeytishke urunuwatidu”.

Türkiye hajettepe uniwérsitéti tarix fakultétining dotsénti, doktor erkin ekrem xitay hökümitining éghir basturush siyasitining netijiside Uyghurlarning xitaygha narazi we qarshi ikenliki ilgiri sürdi. U, xitay hökümitining Uyghurlarning naraziliq heriketlirini “Térrorluqqa zerbe bérish we muqimliqni ilgiri sürüsh” dégendek bahaniler bilen zerbe bériwatqanliqini alahide tilgha aldi. Uning qarishiche, Uyghur diyaridiki naraziliq we muhajirettiki Uyghurlarning xitaygha qarshi herikiti xitayni bekmu ensiritidiken.

Xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinping 2023-yili awghustta Uyghur diyarini ziyaret qilghanda “Jem'iyet muqimliqini birinchi orun'gha qoyush, térrorluq we esebiylikke zerbe bérish؛ shundaqla iqtisadiy qurulushni janlandurush” ni tekitligenidi. Xitay bash ministiri li chyang yéqinda Uyghur diyarigha qilghan ziyaritide rayon bixeterlikining xitay dölet xewpsizliki we iqtisadiy tereqqiyatidiki hel qilghuch amil ikenlikini alahide tekitligen idi.

Uyghur diyari we xitay weziyitini yéqindin közitiwatqan doktor andérs korgha oxshash analizchilar, xitayning “Térrorluqqa qarshi turush”, “Muqimliqni saqlash”, “Rayonda ebediy eminlikni ishqa ashurush” dégen siyasiy sho'arlirining emeliyette rayondiki asasliq yerlik millet bolghan Uyghurlar we Uyghur jem'iyitini pütünley kontrol qilish, Uyghurlarning tarixiy ata miras zéminlirini menggü tutup turush üchün oynilip kéliwatqan taktika ikenlikini ilgiri sürmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.