Teywende xitaygha qarshi musteqilliq terepdarliri künsayin köpeymektiken

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-10-11
Élxet
Pikir
Share
Print
 Teywen prézidénti sey yingwén.
Teywen prézidénti sey yingwén.
Social Media

Xitayning "Bir dölette ikki xil tüzüm" siyasitining teywende barghanséri sugha chilishiwatqanliqi melum bolmaqta.

10-Ayning 10-küni teywen prézidénti sey yingwén teybéyda "Jungxu'a min'go" qurulghanliqining 108 yilliqi munasiwiti bilen ötküzülgen dölet bayrimi murasimida qilghan sözide "Bir dölette ikki xil tüzüm xongkongda meghlup boldi" dégen. U teywen hökümitining shi jinping tekitlewatqan "Bir dölette ikki xil tüzüm" siyasitini qet'iy qobul qilmaydighanliqini qayta tekitligen.

"Gérmaniye awazi" ning 10-öktebirdiki xewiride bayan qilinishiche, bu yilning béshida shi jinping "Bir dölette ikki xil tüzüm teywen layihisi" ni otturigha qoyghan hemde teywen yashlirigha qarita türlük étibar siyasetlerni békitip, ularning qollishini qolgha keltürüshke tirishqan. Emma ré'alliq teywendiki yashlarning barghanséri xitay kommunistik hakimiyitidin bizar boluwatqanliqini ispatlighan.

9-Öktebir küni teywendiki siyaset uniwérsitétining saylam tetqiqat merkizi taratqu organlirining hawalisigha bina'en 2223 neper ottura we aliy mektep oqughuchiliri üstidin élip barghan tekshürüsh doklatini élan qilghan. Doklatta körsitilishiche, 78.7 Pirsent ziyaret qilin'ghuchi özlirini "Junggoluq emes", belki "Teywenlik" dep qaraydiken. Özlirini hem "Teywenlik", hem "Junggoluq" dep qarighuchilarning nisbiti 20.1 Pirsentni teshkil qilidiken. Özlirini peqetla "Junggoluq" dep qarighuchilar aran 0.8 Pirsentni teshkil qilidiken. 

Xewerge köre, teywen yashlirining musteqilliq idiyesining ötken yilgha sélishturghanda zor derijide küchiyishige xitay kommunistik partiyesining istibdatliqi seweb bolupla qalmastin, bu hakimiyetning yene xongkongluqlarning démokratiye, erkinlik muhitini taraytish yolida qilghan-etkenliri asasliq seweb bolghan. Emma bu yerde xitay hakimiyitining milyonlighan Uyghurni jaza lagérlirigha qamap étnik qirghinchiliq élip bériwatqanliqini eskertilmigen.

Mezkur ray sinash doklatida déyilishiche, tekshürüshke qatnashqan 2223 oqughuchining 40.3 Pirsenti teywenning hazirqi halitini saqlap qélishni, kéyinche musteqilliq yoligha méngishni ümid qilidighanliqini bildürgen. Buning ichide hazirqi haletni saqlap qélishni, kéyinche ehwalgha qarap ya musteqil bolush yaki xitay bilen birlishishni qarar qilishni xalaydighanlarning sani 25.2 Pirsentni teshkil qilghan. 14 Pirsent oqughuchi menggü hazirqi haletni saqlap qélishni ümid qilidighanliqini bildürgen. 8.8 Pirsent oqughuchi derhal musteqil bolushni terghib qilghan. Hazirqi haletni saqlap qélip, kéyin birlishishni xalaydighanlarning sani 3.7 Pirsentni, derhal birlishishni xalaydighanlarning sani peqet 0.9 Pirsentini teshkil qilghan.

Bu qétimqi ray sinash pa'aliyitige qatnashqan teywen siyaset uniwérsitéti saylam tetqiqat merkizining tetqiqatchisi yü jénxu'aning bildürüshiche, xitay kommunistik hakimiyiti teywen yashliri arisida musteqilliq idiyesining kéngiyip kétishining aldini élish üchün teywen yashlirini xitaygha kélip ishleshke, xitay jem'iyiti bilen ariliship ötüshke righbetlendüridighan chare-tedbirlerni yolgha qoyuwatqan bolsimu, shi jinpingning bu yéngi siyasiti teywen yashlirigha ijabiy tesir körsitelmigen, eksiche ularni xitaydin barghanséri uzaqlashturiwetken.

Melum bolushiche, teywen 40 tin artuq dölet we millettin ezasi bolghan, dunyadiki 300 milyondin artuq xelqqe wekillik qilidighan "Wakaletsiz milletler teshkilati" ning qurghuchi ezaliridin biri iken. Gherb elliride yashawatqan teywenlikler yéqinqi mezgillerdin buyan xongkongluqlarning qarshiliq küreshlirini qollapla qalmastin, xitaygha qarshi Uyghur, tibet xelqliri bilenmu hemkarliship özlirining musteqilliq iradilirini namayan qilmaqta. Ular 10-ayning 1-küni bélgiye paytexti biryussélda ötküzülgen Uyghurlarning xitaygha qarshi namayishlirigha tibet, xongkongluqlar bilen birge teshkilligüchi süpitide qatnashqan 4 teshkilatning biri boldi.

Norwégiye Uyghur komitétining re'isi, "Uyghur edliye arxip ambiri" ning mes'uli bextiyar ömer ependi bu heqte toxtalghanda nöwettiki weziyet hem Uyghur dewasining éhtiyaji tüpeyli Uyghurlarning teywenlikler bilen ish birliki qilishining paydiliq bolidighanliqini, yalghuz teywenlikler bilenla emes, xitaygha qarshi herqandaq küch bilen birlishishning zörürlükini tilgha aldi. 

Gollandiyediki Uyghur siyasiy aktipliridin zeynidin tursun ependimu bu xususta öz qarashlirini bayan qilip ötti.

Toluq bet