"тйәнәнмен оқуғучилар һәрикити" уйғур алий мәктәп оқуғучилар һәрикитини әсләтти

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-06-04
Share
Xitay-4-iyun-herkiti-305 4 ‏ - Ийун тйәнәнмен вәқәси уйушмисиниң логолиридин бири.
RFA

"тйәнәнмен вәқәси" ниң 30 йиллиқи үрүмчидә йүз бәргән уйғур алий мәктәп оқуғучилар һәрикитиниң 31-34 йиллиқини әсләтти.

1989-Йили 6-айниң 4-күни бейҗиңда йүз бәргән "тйәнәнмен вәқәси" ниң 30 йиллиқини хатириләш паалийәтлириниң дуняниң һәрқайсий җайлирида охшимиған шәкилләрдә хатирилиниватқанлиқи, һәтта хитайда қаттиқ қамалға қаримай 60 тин артуқ шәһәрдә бүгүн хатириләш паалийәтлириниң өткүзүлгәнлики мәтбуатларда илгири сүрүлмәктә.

Бундин 30 йил илгири "тйәнәнмен оқуғучилар һәрикити" қанлиқ бастурулғандин кейин чәтәлгә қечип чиққан 400 дин артуқ хитай зиялийлири буниң "қанлиқ қирғинчилиқ" болғанлиқини өз заманида испатлиған иди. Бу вәқә сәвәблик ғәрб әллири хитайға қарита "қорал-ярағ вә юқири техника ембаргоси" йүргүзгән болсиму, хитай һакимийити тйәнәнмен мәйданида оқуғучилар үстидин қирғинчилиқ елип барғанлиқини изчил йошуруп кәлгән иди. Бүгүн хитай һөкүмити бу бастурушта өзини һәқлиқ көрситидиған тәләппузда мәйданини ипадә қилди.

2-Июн күни хитай дөләт мудапиә министири вей феңхе сиңапорда өткүзүлгән "асия хәвпсизлик йиғини" да қилған сөзидә хитайниң шәрқий түркистандики җаза лагерлири сияситини ақлапла қалмай, "тйәнәнмен вәқәси" гә қарита "мәркизи һөкүмәтниң қалаймиқанчилиқни тохтитиш үчүн қолланған тәдбири тоғра, бу хитайни муқим тәрәққият билән тәминлиди" дейиш арқилиқ тйәнәнминдики қирғинчилиқни ақлиди.

3-Июл хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси гең шуаң бейҗиңда "тйәнәнмен вәқәси" һәққидә мухбирларниң соаллириға җаваб беришкә мәҗбур қалғанда "хитай компартийәси қурулған 70 йилда қолға кәлтүргән бүйүк нәтиҗиләр хитай талливалған тәрәққият йолиниң тамамән тоғрилиқини дәлилләйду" дейиш арқилиқ бу бастурушни һәқлиқ көрсәтти.

Тәйвән президенти сәй йиңвен 3-июн тәйбейда "тйәнәнмен вәқәси" ни хатириләш паалийитидә қилған сөзидә бейҗиң һөкүмитини "тйәнәнмен вәқәси" гә болған сәлбий қаришини өзгәртип, хитайда демократийә вә әркинликни илгири сүрүш қәдимини бесишқа, шундила хитай һакимийитиниң хәлқарада қилған сөзиниң қайил қилиш күчигә игә болидиғанлиқини тилға алди.

"тйәнәнмен оқуғучилар һәрикити" ниң рәһбәрлиридин бири болған өркәш дөләт болса бирқанчә күндин буян мәтбуатларға қилған сөзидә шу қетимқи қанлиқ қирғинчилиқта җенидин айрилған оқуғучиларни һәргиз унталмайдиғанлиқини, хитай хәлқиниң хитай компартийәсидин бу төкүлгән қанларниң һесабини алидиғанлиқини тилға елип кәлди.

Һалбуки, "тйәнәнмен оқуғучилар һәрикити" һәргизму чәтәлләрдики хитай демократлири тилға еливатқандәк хитайдики "йеңи демократик һәрикәтниң башлиниш нуқтиси" әмәс, бәлки давамидур. Дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәндиниң илгири сүрүшичә, хитай коммунистик партийәси һакимийәт бешиға чиққан вә шәрқий түркистан, тибәт, җәнубий моңғулийәләрни истила қилғандин кейинки тунҗи оқуғучилар һәрикити хитайда әмәс, бәлки шәрқий түркистанда йүз бәргән.

Униң билдүрүшичә, 1985-йили 12-декабир күни үрүмчидики 10 миңдин артуқ алий мәктәп оқуғучилири хитай һакимийитиниң мустәбит сияситигә қарши кочиларға чиқип намайиш қилип, хитай әмәлдарлирини сөһбәт үстилигә келишкә мәҗбурлиған. Бу һәрикәт хитай вә униң мустәмликә районларда барлиққа кәлгән тунҗи демократик һәрикәт болуп, униң тәсири пүтүн хитайға йетип барған.

1988-Йили 6-айниң 15-күни үрүмчидә 2-қетимлиқ алий мәктәп оқуғучилириниң зор намайиши йүз бәргән. Шинҗаң университетида қурулған, д у қ ниң бүгүнки рәиси долқун әйса рәисликидики "истудентлар пән-мәдәнийәт уюшмиси" тәшкилләнгән бу қетимқи намайишму йәрлик һөкүмәт даирилирини сөһбәт үстилигә қистиған һәмдә пүтүн хитайға тәсир көрсәткән. Мәзкур намайиш 1989-йили 6-айда башланған "тйәнәнмен оқуғучилар һәрикити" дин бир йил илгири барлиққа кәлгән болуп, намайишниң тәсири хитайниң ичкири өлкилиригә қәдәр йетип берип, ичкири хитайдики бир қисим уйғур алий мәктәп оқуғучилириму маслишип намайиш елип барған.

Германийәдә яшайдиған җәнубий моңғулийә мустәқиллиқ һәрикитиниң вәкили тәмсилто әпәндиниң баян қилишичә, хитай һакимийити шәрқий түркистан, тибәт вә җәнубий моңғулийәләрдә дөләт террори сиясити йүргүзүватқан болуп, "террорлуққа қарши туруш" баһанисидә уйғурларға қарита селиватқан зулумлири бу һакимийәтниң чәтәлләрдики хитай демократлири ейтқандәк демократик һәрикәт арқилиқ ағдурулуши мумкин әмәскән. У мундақ дәйду: "хитай демократлири хитайдики мәсилиләрни тинчлиқ васитилиригә тайинип һәл қилишни тәкитләшмәктә. Бизму зораванлиқни тәвсийә қилмаймиз. Әмма зораванлиқ бизләрдин, йәни моңғуллардин уйғурлардин, тибәтләрдин әмәс, бәлки хитай һакимийитидин келиватиду. Тибәттә қанчилиған адәмләр дүшминини әмәс, бәлки өзлирини көйдүрүп өлтүрди. Әпсуски, буниң һечнемигә пайдиси болмиди. Хитай һакимийити уйғурлар, тибәтләр, моңғулллар үстидики зулумни барғансери ашурмақта, һәтта милләт сүпитидә йоқитип ташлаш қәдимини басмақта. Бундақ бир вәзийәттә ‹тйәнәнмен вәқәси' гә охшаш демократик һәрикәтләрдин нәтиҗә күтүш биһудә қурбан бериш һесаблиниду."

1988-Йили 6-айниң 15-күни үрүмчидә йүз бәргән алий мәктәп оқуғучилириниң намайишиға иштирак қилған, һазир дуняниң һәрқайси әллиридә яшаватқан уйғур зиялийлири 2018-йили 6-айда германийәниң мюнхен шәһиригә җәм болуп, шу қетимқи намайишниң 30 йиллиқни хатириләш йүзисидин "сәпдашлар учришиши" паалийити өткүзгән иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт