Тең бяв: бир қисим хитай демократлиридики чоң хитайчилиқниң ипадиси вә мәнбәси

Мухбиримиз меһрибан
2021-05-17
Share
Тең бяв:  бир қисим хитай демократлиридики чоң хитайчилиқниң ипадиси вә мәнбәси Лондон шәһиридә уйғур ирқий қийинчилиқини тохтитиш намайишиға қатнашқан бир намайишчи киши
Reuters

Йеқинқи йиллардин буян чәтәлләрдики хитай демократлириниң "мустәбит хитай коммунист һөкүмитини ағдуруп, хитайни демократийәләштүрүш" тәшвиқати күчәйди.

Америкадики адвокат доктор тең бяв әпәндиниң қаришичә, әмма ағзида хитайда демократийәни әмәлгә ашурушни тәрғиб қиливатқан бирқисим хитай паалийәтчилири, уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ милләтләр мәсилисигә кәлгәндә, "хитай дөлитиниң бир пүтүнлүки" тәшәббусида чиң туруп, бу милләтләрниң өз тәқдирини өзи бәлгилишигә қарита тосқунлуқ қилиш хаһишлирини ашкара ипадилимәктә.

Хитай паалийәтчиси адвокат тең бяв йеқинда елан қилған"хитай демократийәлишәмду?" намлиқ мақалисидә бу әһвални "чоң хитайчилиқ идийәси" дәп тәриплигән. У мақалисидә, хитайниң мустәбит түзүмидин қечип, ғәрбтики демократик дөләтләрдә әркин яшаватқан хитай демократлирини тәнқидләп, " бу улардики чоң хитайчилиқ йәни хитай шавунизминиң ипадиси, униң мәнбәси хитайниң җуңхуа бирлики тәшвиқати вә хитайларда тарихтин мәвҗут болған өзидин башқа милләтләрни йәкләш әнәниси" дегән.

Радийомиз зияритини қобул қилған адвокат тең бяв әпәнди бу һәқтә сориған соалимизға җаваб берип, бу хил "хитай шавунизми" йәни "чоң хитайчилиқ" идийәсиниң, хитай коммунист һөкүмитиниң"җуңхуа бирлики еңи" намидики меңә ююш тәшвиқатиниң тәсиригә учриған кишиләрдә омумйүзлүк мәвҗут икәнликини билдүрди.

У мундақ деди:" мән бу кишиләрни һеч болмиғанда меңиси йерим ююлған кишиләр дәп қараймән. Уларниң бирқисими сиясий қарашлирида хитай компартийәсиниң қарашлирини ташлаветип ойғанди. Мәсилән, улар бир партийәлик түзүмдин ваз кечишни, ғәрб дөләтлириниң демократийә түзүмини қобул қилишни тәрғиб қилип, хитай компартийәсигә қарши мәйданини ипадилиди. Әмма улар земин пүтүнлүки мәсилисидә чоң хитай бирликини тәшәббус қилиду. Йәни шинҗаң, шизаң, тәйвән, хоңкоң мәсилисидә меңиси ююветилгән һалитини йәни компартийә билән охшаш мәйданини ипадиләйду".

Тең бяв әпәндиниң қаришичә, нөвәттә ғәрб дөләтлиридә мустәбит хитай һөкүмитини ағдуруш тәшвиқатини қиливатқан бирқисим хитай паалийәтчилири өзидики бу хил "чоң хитайчилиқ" идийәсини чәтәлләрдә өзиниң әркинлики үчүн күрәш қиливатқан тибәт, уйғур, моңғул қатарлиқ хитай болмиған милләтләрниң паалийәтлиригә тосқунлуқ қилишта қолланмақтикән.

Адвокат тең бяв мақалисидә бундақ кишиләрдә улардики демократийәни тәләп қилиш шоари билән "хитай шавунизми" идийәсиниң зиддийәтлик һаләттә ипадилиниватқанлиқини билдүрди.
У мундақ деди:"мән мақаләмдә, әгәр сән демократийә вә әркинлик қаришиңда чиң туримән дәйдикәнсән, у һалда бу хил логика бойичә ейтқанда сән мәлум җайниң өзиниң кәлгүсигә болған таллишиға һөрмәт қилишиң керәк, дедим. Йәни тибәтликләрниң тибәтниң тәқдирини бәлгиләш һәққи бар, шәрқий түркистанлиқларниң шәрқий түркистанниң мустәқиллиқи, яки федератсийә һөкүмити ичидә болуш яки болмаслиқ тәқдирини бәлгиләш һәққи бар, буларниң һәммисидә өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқиға һөрмәт қилиш керәк. Шуңа мән уларни(хитай демократлирини демәкчи) өз идийәсидики бу хил зиддийәтлик қарашни һес қилалмиди дәп қараймән. Йәни улар бир тәрәптин демократийә дәп товлайду, әмма йәнә бир тәрәптин ‹чоң бирлик' йәни' хитай бирлики' дә чиң турушни тәшәббус қилиду. Улар ‹өз тәқдирини өзи бәлгиләш' ни инкар қилиду. Бу бәкму бимәнилик".

Тең бяв әпәнди "бу хитай коммунист һөкүмитиниң меңә ююш тәшвиқатиниң нәтиҗисиму? дегән соалға җаваб берип мундақ деди:" тоғра, бирқисим сәвәби меңә ююш тәшвиқатиниң нәтиҗиси дейишкә болиду. Йәни бу хил пикир еқимидики муһит уларда миллий баравәрлик мәсилисигә болған тонушниң йетәрсизликини кәлтүрүп чиқарған. Йәнә бир җәһәттин хитай тарихида <бир хитай бирлики> тәшәббуси давамлишип кәлгән, униңда миллий кәмситиш еңи интайин чоңқур йилтиз тартқан. Бу қарашта хитайдин башқа милләтләрни <явайилар>,<дүшмән қәбилиләр> дәп аташ омумлашқан. Һәрвақит башқиларни хитайлаштуруш йәни хитайға қошувелиш тәшәббуси < улуғ җуңхуа бирлики>, <чоң хәнзучилиқ> дегәнләрдә ипадилинип кәлгән. Мана буларниң һәммиси интайин қалақ чиригән ташливетиш зөрүр болған қарашлар. Әмма әпсуслинарлиқи көплигән хитай хәлқидә бу қараш мәвҗут".

Тең бяв әпәнди зияритимиз ахирида өзиниң нөвәттә чәтәлләрдә паалийәт елип бериватқан хитай демократлиридики "хитай шавунизм" идийәсидин әпсуслинидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди.
"әпсуслинарлиқи, хитайда әркинликни тәшәббус қилғучи көплигән кишиләр, коммунист һөкүмитиниң зиянкәшликигә учриған туруқлуқ өзлиридики бу хил<хитай шавунизим> идийәсини һес қилалмайду. Зиялийлар әсли бу һәқтә қайта ойлиниши зөрүр иди. Әмма көплигән хитай зиялийлири бу җәһәттә хитайдики аддий пуқраларға охшаш десәк болиду. Уларда қайта ойлиништин һечқандақ әсәрму йоқ. Һәтта бу һәқтә қайта ойлинишни, буни тонуп йетишни халимайду, мана бу әң әпсуслинарлиқ мәсилә".

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт