Jéffériy keyin: “Xitaygha yéqin solchilar tik-tokning qabahetlirini körelmeywatidu”

Muxbirimiz jewlan
2023.04.17
Geoffrey-Cain.jpg Aliy tetqiqatchi, amérika dölet mejlisining sabiq tashqi ishlar meslihetchisi jéffiriy kéyin (Geoffrey Cain) kéngesh palatasi dölet bixeterlik we hökümet ishliri komitéti ispat anglash yighinida guwahliq bermekte. 2022-Yili 14-séntebir, washin'gton.
AP

“Mukemmel saqchi döliti” namliq kitabning aptori, aliy tetqiqatchi, amérika dölet mejlisining sabiq tashqi ishlar meslihetchisi jéffiriy keyin (Geoffrey Cain) 12-aprél küni “Solchilar, tik-tok we dunyadiki eng chong saqchi döliti” namliq bir maqale élan qilip, amérikadiki solchilarning xitaygha bolghan chüshenchisidiki xataliqi tik-tokni chekleshke tosqunluq qiliwatqanliqi, xitayning Uyghur rayonida dawamlashturup kéliwatqan we alliqachan irqiy qirghinchiliq dep jakarlan'ghan jinayetlerge sel qarawatqanliqi we uninggha zerbe bérishte passipliq qiliwatqanliqini tehlil qilghan.

Jéffiriy keyin bu maqaliside amérikadiki solchilarning xitaydiki milletchilik, milliy kemsitish we zulumni körmeywatqanliqini eybleydu. Solchilarning qarishiche, gherb dunyasining jahan'girlik, mustemlikichilik, qulluq tüzüm we irqiy ayrimichiliq tarixi bar. Xitayda undaq ish bolmighan, chünki ular aqlar emes. Xitay kompartiyesining qilmishlirini, bolupmu Uyghurlargha yürgüzgen irqiy qirghinchiliqini dep pütkül xitayni yekleshke, kemsitishke bolmaydu. Jéffiriy keyn buninggha reddiye bérip mundaq dep yazidu: “Xitayning özila jahan'gir dölet, uning xitay millitini aliy irq hésablap, Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerni kemsitken we yoqatqan tarixi bar. Xitay bügünki kündimu medeniyiti, tili, tarixi xitaydin perqliq bolghan we musteqilliq arzusigha ige bolghan bu milletlerni basturidighan irqchiliq siyasiti yürgüzmekte”.

Jéffiriy keyin radiyomizgha qilghan sözide mundaq deydu: “Men amérikada xitaydiki kishilik hoquq mesilisi toghruluq sözleshni xalimaydighan solchilarni kördüm. Chünki ular xitayni tenqidleshni amérikiliqlar eng qachidighan irqchiliq dep oylaydu. Amérika hökümitining xitaydiki irqiy qirghinchiliqni da'im tenqidliyelmeslikidiki seweb, hakimiyetning ichkiy qismidiki solchilar. Ular kishilik hoquq bilen adalet mesilsini xitay puqralirigha tangghili bolmaydu, biz amérikadiki irqchiliq mesilisige köngül bölüshimiz kérek, bashqa döletlerning ishi muhim emes, déyishidu. Menche bu békinmichilik we peqet burnining uchinila körgenlik”.

Xitayning dangliq ijtima'iy alaqe supisi-tik-tokning bash diréktori jow showzi 23-mart küni amérika dölet mejliside guwahliq bérip, tik-tokning amérikaning dölet xewpsizliki, uchur bixeterliki we yash-ösmürlerning pisxik saghlamliqigha xeter élip kéliwatqanliqi heqqidiki keskin so'allirigha duch kelgenidi. Jow showzi tiktokning xitaydiki bash shirkiti Byte Dance (dowyin)ning tik-tok abuntlirining sanliq melumat uchurlirigha érisheleydighanliqini qismen étirap qilghan bolsimu, xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqi heqqidiki so'algha jawab bérishtin özini qachurghanidi.

Jéffiriy keyin bu maqaliside tik-tok diréktorining guwahliq bérish yighinini chöridigen munazirilerde otturigha chiqqan solchilarning “Tik-tokni chekleshke da'ir qanun-siyasetler xitayni kemsitkenlik, qizil xitaydin artuqche qorqup ketkenlik” dégendek geplirini tenqidleydu.

Jéffiriy keyin tik-tokning xitaydiki irqiy qirghinchiliq jinayitini yoshurush we xitayning dölet teshwiqatigha maslishish qilmishlirini mundaq bayan qilidu: “Byte Dance (Dowyin) xitay j x ministirliki bilen bir kélishim tüzüp, mezkur ministirlikning tesiri we inawitini yuqiri kötürüshke wede berdi. Tik-tok buni orunlidi, yeni öz supisida Uyghur kirzisigha da'ir xewerler we ulargha köngül bölüsh chaqiriqlirini basturup qoydi. 2019-Yil néw jérsiy shitatidiki yashlardin biri Uyghur irqiy qirghinchiliqigha qarshi turushqa a'it bir widiyoni hembehirligenliki üchün, tik-tok uning hésabini taqiwetti. Chünki bu widiyo tik-tok ammiwi siyaset mes'uli maykol békirmenning éytqinidek, ‛térrorluqqa munasiwetlik mezmunni élan qilmasliq‚ qa'idisige xilapliq qilghan”.

Jéffiriy keyinning qarishiche, tik-tok mesiliside otturigha chiqqan we xitayning dépini chalidighan solchilar xitayda yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliqqa qarshi heriketke tosqunluq qiliwatqan, hetta uninggha shérik boluwatqan siyasiy küchler. U bu heqte mundaq dep yazidu: “Solchilarning adet xaraktérlik yiraqni körelmesliki gherb dunyasining xitay kompartiyesi ötküzüwatqan jinayetlerge, bolupmu Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq jinayitige qarshi tedbir élish iqtidarini ajizlatti. Uyghurlarni xorlash jinayetlirini tekshürüshümdin kéyin shuninggha barghanche ishendimki, shinjangda yüz bergen ishlar xitay kompartiyesi bilen dowyin shirkiti birlikte élip barghan teqip-nazaret sinaqliridur. Ularning qilidighan ishi Uyghurlarning ijtima'iy alaqe toridiki awazini öchürüsh, chet elliklerning bu mesilige bolghan qiziqishi we tenqidlirini yoq qilish. Bu nahayiti qorqunchluq ehwal. Tik tok toghrisidiki ochuq munazirilerni ‛xitaygha öchmenlik qilish‚ dep bilidighanlar Uyghurlargha qarshi hujumning qabahetlirini körelmeywatqan ademlerdur”.

Tik-tokni chekleshke tosqunluq qiliwatqan solchilar kelgüside ghelibe qilalamdu? jéffiriy keyin buninggha jawaben mundaq dédi: “Menche, ular ghelibe qilalmaydu. Tik-tokni cheklesh emelge éshish aldida turuwatidu. Amérika maliye ministirliki tik-tokning amérikadiki tijaritini sétishqa yaki meblighini chékindürüshke buyruq chüshürdi. Tik-tok belkim bu buyruqni emeldin qaldurush üchün sotqa erz sunushi mumkin. Donald tramp dewride tik-tik ghelibe qilghandi, emdi ghelibe qilishi natayin. Nöwette, amérikadiki bir yaxshi ehwal shuki, ongchilar (jumhuriyetchiler) bilen asasiy éqimdiki solchilar (démokratlar) xitaydiki kishilik hoquq we dölet xewpsizliki mesiliside birlikke keldi. Biz dewatqan solchilar, yeni sotsiyal adaletchiler nahayiti az sanda, nöwettiki yüzlinishni özgertishke ularning küchi yetmeydu”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.