Xitay da'iriliri Uyghur rayonida “Az sanliq milletlerning til-yéziqini qoghdawatqanliqi” toghriliq lap urghan

Muxbirimiz méhriban
2022.08.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitaylashturush-mektep-xitay-tili-2.jpg Xitay hökümiti Uyghurlarni xitaychilashturushta Uyghur rayonidiki Uyghur oqutquchilarni xitay tilida ders ötüsh sewiyisige yetküzüsh üchün ularning xitay tili iqtidarini östürüshke 9 milyon dollardin artuq meblegh ajratqan. Yuqiridiki sürette, Uyghur oqughuchilar xitay tilida ders anglimaqta. 2004-Yili 3-mart, korla.
AFP

Yéqinda Uyghur aptonum rayonida atalmish “Til-yéziq xizmet yighini” échilghanliqini heqqidiki xewerler diqqet qozghimaqta.

5-Awghust “Tengritagh tori” da élan qilin'ghan bu heqtiki xewerdin melum bolushiche, bu yighinda “Dölet til-yéziqini omumlashturush”, “Jungxu'a milliti ortaq éngi” ni kücheytish bilen bir waqitta yene, Uyghur aptonom rayonida “Az sanliq milletler til-yéziqiningmu qoghdiliwatqanliqi” bildürülgen.

Melum bolushiche, 2000-yillarning béshida Uyghur rayonida yolgha qoyulghan “Qosh tilliq ma'arip” namidiki Uyghur ma'aripini tedriji xitaylashturush siyasiti, 2017-yildin bashlap “Dölet tili oqutushini omumlashturush” namida pütünley xitaylashturulghan. 2016-Yili 8-ayning axiri Uyghur aptonum rayonluq ma'arip nazariti bu heqte resmiy yazma uqturush élan qilghan. 2017-Yildin bashlap Uyghur diyarida Uyghur tili ma'aripi pütünley emeldin qaldurulup, xitay tili oqutushi, “Dölet tili oqutushi” namida yeslilerdin tartip bashlan'ghuch ottura-mekteplergiche omumlashturlushqa bashlighan.

Halbuki, 2017-yildin 2022-yilgha qeder bolghan 5 yil ichide, Uyghur aptonum rayonluq ma'arip nazaritining sabiq naziri sattar sawuttin tartip, Uyghurche derslik tüzüsh guruppisidiki yalqun rozi qatarliq zor bir türküm Uyghur ziyaliliri we uniwérsitétlardiki Uyghur til-edebiyati kespidiki oqutquchilar “Milliy bölgünchilikke qutratquluq qilish” dégendek böhtanlar bilen tutqun qilinip, lagérlargha ekitilgen, bezilirige éghir qamaq jazaliri bérilgen idi.

Xitay hökümitining mana mushundaq bir mezgilde “Til-yéziq xizmiti yighini” ni échishi, chet ellerdiki Uyghur weziyiti analizchilirining diqqitini qozghidi. Ularning ilgiri sürüshiche, xelq'arada Uyghurlar uchrawatqan “Irqiy qirghinchliq” qattiq eyibliniwatqan bir weziyette, xitay hökümiti bu xildiki yighinlarni échish arqiliq, Uyghur rayonida “Az sanliq milletlerning til-yéziqini qoghdawatqanliqi” toghriliq lap urghan.

Xarward uniwérsitétining Uyghur tili oqutquchisi doktur gülnar eziz xanim bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, pikir bayan qildi.

U xitay hökümitining bu xildiki yighinlarni échish arqiliq, nöwette özining Uyghur rayonida élip bériwatqan til-yéziq we milliy medeniyet jehetlerdiki yoqitish siyasitini yoshurmaqchi boluwatqanliqini, shundaqla saxta yighinlar arqiliq köz boyamchiliq qiliwatqanliqini bildürdi.

Gülnar eziz xanimning bildürüshiche, yéqinqi yillardin buyan xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan “Irqiy qirghinchiliqi” ning intayin gewdilik bolghan bir nuqtisi-Uyghur tili we milliy medeniyitini yoqitishni asasliq nishan qilghanliqida ipadilinidiken.

Uning bildürüshiche, yéqinqi 5 yil ichide xitay hökümiti “Dölet tili” namidiki xitaylashturush ma'aripini pütkül Uyghur diyarida mejburiy omumlashturup bolghan. Bu jeryanda Uyghurche ders béridighan oqutquchilar mekteplerdin pütünley shalliwétilgen. Bu sahediki tetqiqatchilar, oqutquchilar, hökümet organliridiki Uyghur tili-ma'aripini teshebbus qilghuchi kadirlar tutqun qilinip, türmilerge tashlan'ghan.

Gülnar eziz xanimning eslime qilishiche, u 2016-yili axiriqi qétim Uyghur diyarigha barghinida, Uyghur aptonum rayonluq til-yéziq kométitining tetqiqat ishxanisi bilen birlikte élip bériwatqan “Urxun menggü tashliri tékistlirini hazirqi zaman Uyghur tiligha aylandurush tetqiqati” tamamlan'ghan iken. Uning bildürüshiche, eyni chaghda uninggha bu tetqiqat témisining neshrge sunulghanliqi bildürülgen bolsimu, emma u bu kitabning kéyinki aqiwitining qandaq bolghanliqidin xewersiz qalghan. Uning bilen birlikte mezkur tetqiqat témisini teyyarlighan til-yéziq kométiti tetqiqat ishxanisidiki munasiwetlik Uyghur tetqiqatchilirining beziliri tutqun qilin'ghan. Gülnar eziz xanim, ularning kéyinki aqiwitining qandaq bolghanliqidinmu xewersiz qalghan.

Gollandiyediki Uyghur pa'aliyetchiliridin yashar hemdulla ependining bildürüshiche, xitay hökümiti mekteplerde Uyghurche oqutushni aliqachan emeldin qaldurup bolghan, Uyghur aptonum rayonluq hökümet organlirida Uyghurche höjjetler tarqitilmaydighan bolghan. Mana mushundaq bir weziyette xitayning atalmish “Til-yéziq xizmiti yighini” échip, “Rayondiki az sanliq milletlerning til-yéziqi qoghdiliwatidu” diyishi, qip-qizil yalghanchiliq iken.

Yashar hemdullaning bildürüshiche, uning dadisi hemdulla abduraxman ilgiri til-yéziq kométiti lughet tüzüsh bölümining mes'uli bolup ishlep pésiyige chiqqan iken. U 2019-yili 1-ayda dadisi hemdulla abduraxman we dadisining xizmetdashliridin esqer abduqadir qatarliqlarlarning tutqun qilin'ghanliqi heqqidiki xewerni anglighan.

Yashar ependining bildürüshiche, hazir Uyghur aptonum rayonluq til-yéziq kométiti deydighan bu idarining heqiqiy mewjutluq mesilisimu, Uyghur weziyitini küzetküchilerde guman qozghimaqtiken.

U dadisi hemdulla abduraxman we uning xizmetdashlirining ehwalini sürüshtürüsh jeryanida, xitayning yéqinqi birnechche yildin buyanqi uchur menbeliride “Uyghur aptonum rayonluq til-yéziq kométiti” digen idarining xizmetlirige a'it héchqandaq uchurni tapalmighanliqini bildürdi. Uning bildürüshiche, hazir mezkur idarining ilgiriki téléfon nomurlirimu pütünley ulanmaydighan bolup qalghan.

U yene chet ellerdiki bashqa tonushliridin bu idaridiki xizmetchi xadimlarning eslidiki ish orunliridin yötkiwétilgenliki toghriliq uchur alghanliqini bildürdi. Uning bildürüshiche, dadisi bilen ilgiri bir bölümde ishligen bezi xizmetdashliri kéyinche ma'arip nazaritining munasiwetlik bölümlirige teqsim qiliwétilgen iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.