Хитай билән UAE ниң “тор алдамчилиқи” ға қарши туруш һәрикити дубәйдики уйғурларниң бихәтәрликигә болған әндишини күчәйтти

Вашингтондин мухбиримиз әркин тәйярлиди
2024.05.31
tor-telegraf-aldamchiliq-saqchi-qara-xalta-Xinhua-AP Бейҗиң хәлқара айродурумида телеграф алдамчилиқиға четишлиқ гумандарлар африқидин мәхсус айропиланда хитайға қайтуруп келингән көрүнүш. 2016-Йили 13-феврал, бейҗиң
Xinhua/AP

Хитайниң йеқинқи бир қанчә айдин буян әрәб бирләшмә хәлипилики (UAE) билән бирликтә қозғиған тор алдамчилиқиға қарши туруш һәрикити бу дөләттики мусапирлар вә қачқунларниң бихәтәрликигә болған әндишисини қозғимақта. Бу һәрикәттин хәвәрдар затларниң көрситишичә, нөвәттә бу һәрикәт “торда алдамчилиқ қилиш җинайитигә зәрбә бериш” биләнла чәклинип қалмиған. Әксичә, бу һәрикәттә икки дөләт һәмкарлишип әрәб бирләшмә хәлипиликидики өктичиләрни, қачқунларни, туңган вә уйғурларниму тутқун қилип хитайға қайтуруп кәтмәктә икән. Хитай һөкүмәт таратқулириниң йеқинқи хәвәрлиридә, алақидар даириләрниң 2024-йили киргәндин буян чегра һалқип торда алдамчилиқ қилиш вә қимар ойнаш җинайитигә четишлиқ он миңлиған гумандарни берма, филиппин, камбоджа, әрәб бирләшмә әрәб хәлипилики қатарлиқ дөләтләрдин хитайға қайтуруп кәлгәнлики билдүрүлгән.

Хитайниң “йәр шари вақти” гезитиниң бу һәқтики хәвәрлириниң биридә хитай җамаәт хәвпсизлик (җ х) органлириниң чәтәл қанун тармақлири билән хәлқаралиқ һәмкарлиқни чоңқурлаштуруп, “зор сандики чегра һалқиған җинайи гуруһларни бир тәрәп қилғанлиқи вә нурғун санда җинайәтчиниң қолға елинғанлиқи” илгири сүрүлгән.

 Һалбуки, америкадики туңган сиясий анализчиси вә паалийәтчи ма җү әпәнди әрәб бирләшмә хәлипиликидин қайтуруп келингәнләрниң 4-5 миң киши икәнликини, қаримаққа бу һәрикәт торда алдамчилиқ қилиш вә қимар ойнашқа қаритилғандәк қилсиму, әмәлийәттә униң алдамчилиқ билән һечқандақ алақиси болмиған кишиләрни нишан қилғанлиқи вә нурғун уйғурларниң тутқун қилинғанлиқини, бу һәрикәтниң маһийәттә чегра һалқиған бастурушниң бир қисми икәнликини қәйт қилмақта.

Ма җү 29-май күни бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: “бу кишиләр торда алдамчилиқ қилишқа қатнашқан яки униң хизмәтчиликини қилған әмәс. Уларниң һечқандақ җинайәт садир қилиш хаһиши йоқ. Улар пәқәт һәр күни намизини оқуп хизмити яки тиҗаритини қиливатқан кишиләр. Улар бундақ алдамчилиқ һәрикәтлиригә қатнашмиған болсиму тутқун қилинған.”

 Ма җүниң көрситишичә, 4-айниң 22-күни тутқун башланған вақиттила 3-4 миңдәк адәм тутулған болуп, қайтуруп кетилгән кишиләрниң сани 4-5 миңдин аз әмәс икән. У қайтуруп кетилгәнләрниң һазирға қәдәр һечқандақ из дерики йоқлуқини билдүрмәктә.

Ма җүниң қәйт қилишичә, бу йил 4-айда башланған тутқун йеқинқи һәптиләрдә техиму әвҗигә чиққан. Нөвәттә “тор алдамчилиқи” ға зәрбә бериш намидики бу һәрикәттә хитайға қайтуруп кетилгәнләрниң ичидә уйғурларниң бар яки йоқлуқи, әгәр бар болса қанчә киши икәнлики техи башқа мустәқил мәнбәләр тәрипидин дәлилләнмиди. Биз 29-май күни дубәй сақчи идарисиниң алақидар тармақлириға телефон қилған болсақму, лекин телефонимизни һечким қобул қилмиди. Һалбуки, ма җү хитайға қайтуруп кетилгәнләрдин үч нәпәр туңганниң кимлики ениқланғанлиқи, улардин бириниң бурун уйғур дияри нопусида болғанлиқини қәйт қилмақта. Ма җү мундақ дәйду: “мән улардин үч кишиниң кимликини билимән. Улардин иккисиниң тор алдамчилиқи билән һечқандақ алақиси йоқлуқини ениқлидим. Уларниң аилиси мән билән алақиләшти, лекин уларниң кимликини таратқуларға ашкарилашни халамду-халимамду, билмәймән. Чүнки, улар қорқуватиду. Улардин бири чиңхәйлик, йәнә бири ниңшялиқ туңган. Улардин йәнә бириниң нопуси бурун шинҗаңда болған.”

Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қәйт қилишичә, бу һәрикәт намда “тор алдамчилиқи” ға зәрбә бериш дейилсиму, әмма бу уйғурлар үчүн йәнила әндишә қиларлиқ бир тәрәққият икән. Америкадики “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” ниң тәтқиқат вә паалийәт директори питир ирвин “тор алдамчилиқи” ниңму хитай һөкүмити изчил қоллинип келиватқан “террорлуқ”, “радикаллиқ” дегәнгә охшаш әнәниви тактикилардин икәнликини тәкитләйду. Питир ирвин мундақ дәйду: “шүбһисизки, хитай һөкүмити өзиниң бастуруш сияситини пәрдазлашта бу хил әнәниви тактикиларни қоллинип кәлмәктә. Униң ‛тор алдамчилиқи‚ дегиниму, ‛террорлуққа қарши туруш, радикаллиқни түгитиш, дөләт мәхпийәтликини ашкарилаш, тор қаидисигә хилаплиқ қилиш‚ дегинигә охшашла хитай һөкүмити изчил қоллинип кәлгән әнә шу хил һәрикәттур.”

Питир ервин йәнә хитай һөкүмитиниң шәхсләрни, җүмлидин уйғурларни ашкара нишанға елишиға қариғанда тор алдамчилиқ җинайәтлиригә зәрбә бериш намида нишанға елишиниң улар үчүн техиму қолайлиқ болидиғанлиқини тәкитләйду. Униң көрситишичә, бу дөләтләрниң хитай билән болған бихәтәрлик һәмкарлиқи әмәлийәттә хитайниң чегра һалқиған бастурушиға йешил чирағ яқмақта икән. Питир ирвин мундақ дәйду: “мениңчә бу йәрдики ачқучлуқ нуқта шуки, бу һәмкарлиқ хитайниң бу дөләтләргә чоңқурлап қол тиқишиға имканийәт туғдурмақта. Биз буни илгири әрәб бирләшмә хәлипиликидә тутқун қилинған уйғурларниң делосида көрдуқ. Хитай һөкүмити бу хил һәмкарлиқ келишимләрдин пайдилинип уйғур тутқунлири билән учришишқа мувәппәқ болди. Бу болса уларниң уйғурларни қайтуруп кетишигә техиму чоң түрткә болди. Шуңа бу хил келишимләр хитайниң уйғур тутқунлирини сорақ қилиши вә қайтуруп кетишигә йол ечип, униң чегра һалқиған бастурушиға йешил чирағ йеқип кәлди. ”

Һалбуки, хитайниң чәтәлдики “тор алдамчилири” ға зәрбә бериш һәрикити, хитай җ х министири ваң шявхоңниң 2024-йили 2-айда әрәб бирләшмә хәлипиликини зиярәт қилип, ички ишлар министири шәйх сайиф бин зайид әл наһян билән икки дөләт сақчилириниң “истратегийәлик диялоги” ни қанат яйдуруши һәққидә сөһбәтлишишидин кейинла башланған. Әйни вақиттики хәвәрләрдә әрәб бирләшмә хәлипилики билән хитай оттурисидики “истратегийәлик сақчи диялоги икки дөләтниң барлиқ саһәләрдики истратегийәлик һәмкарлиқ рамкиси ичидә башланғанлиқи” билдүрүлгән иди. Һалбуки, икки дөләтниң барлиқ саһәләрдики “истратегийәлик һәмкарлиқ рамкиси” ниң хитайниң дубәйдә мәхпий қамақхана қуруп уйғурларни қамишиға қәдәр кеңәйгәнлики қәйт қилинип келинмәктә.

Америка бирләшмә агентлиқи 2021-йили хитайниң дубәйдә мәхпий қамақханиси барлиқини, бу қамақханида йетип чиққан 26 яшлиқ бир хитай қизниң бу қамақханиға икки уйғурниң қамалғанлиқини ашкарилиғанлиқини илгири сүргән. Ма җүниң қаришичә, әрәб бирләшмә хәлипиликиниң бу һәрикити оттура шәрқ дөләтлириниң һәрқандақ уйғур үчүн бихәтәр әмәсликини көрситидикән. Ма җү мундақ дәйду: “әрәб бирләшмә хәлипиликиниң бу һәрикитидин мән мисир, қатар, сәуди әрәбистан, шундақла түркийәни өз ичигә алған оттура шәрқ дөләтлиридики һәр бир уйғур, җүмлидин һәр бир аз санлиқ мусулман кишисиниң шуниңға диққәт қилишини үмид қилимәнки, улар һәр вақит зәрбә нишани болуп қелиши мумкин. Бәлким улар ‛тор алдамчилиқи‚, ‛торда қимар ойнаш‚ дегәндәк намларда зәрбигә учриши мумкин. ”

Хитайниң әрәб бирләшмә хәлипиликини өз ичигә алған әрәб дуняси билән болған мунасивитиниң йеқинқи мәзгилләрдин бери, болупму 2023-йили 10-айда партлиған исраилийә-хамас тоқунушидин бери техиму күчийиватқанлиқи, хитайниң “юмшақ күч” иниң әрәб әллиридә техиму кеңийиватқанлиқи қәйт қилинмақта. “блумберг хәвәрлири” ниң билдүрүшичә, исраилийә-хамас тоқунушида уруш тохтитишни вә пәләстин дөлитини етирап қилишни қоллаватқан хитай әрәб дуняси билән болған мунасивәтни техиму чоңқурлаштурушқа киришмәктә икән. Хәвәрләрдә ши җинпиңниң бу һәптә әрәб дөләтлириниң рәһбәрлирини бейҗиңда күтүвалидиғанлиқи, йиғинда мисир, әрәб бирләшмә хәлипилики, бәһрәйн вә тунис дөләт рәһбәрлириниң қатнишидиғанлиқи билдүрүлмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.