“Uyghur akadémiyesi we muhajirettiki aqartish herikiti” dégen témida tor söhbet yighini ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2022.04.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Uyghur akadémiyesi we muhajirettiki aqartish herikiti” dégen témida tor söhbet yighini ötküzüldi Merkizi istanbulgha jaylashqan Uyghur akadémiyesining uyushturushi bilen ötküzülgen “Uyghur akadémiyesi we muhajirettiki aqartish herikiti” témidiki tor söhbet yighinida proféssor alimjan inayet ependi sözlimekte. 2022-Yili 18-aprél.
RFA/Arslan

18-Aprél yekshenbe küni kechte merkizi istanbulgha jaylashqan Uyghur akadémiyesining uyushturushi bilen “Uyghur akadémiyesi we muhajirettiki aqartish herikiti” dégen témida tor söhbet yighini ötküzüldi.

Bu yighin'gha Uyghur akadémiyesi wexpisining mu'awin re'isi doktur meghpiret kamal xanim riyasetchilik qildi. Tor söhbet yighinigha wetini we milletning teqdiri üchün bash qaturup izdinish élip bériwatqan Uyghur tetqiqatchilardin 8 neper tetqiqatchi qatnashti.

Yighinda aldi bilen Uyghur akadémiyesining sabiq re'isi proféssor alimjan inayet ependi söz qilip, Uyghur akadémiyesining qurulush ghaye-meqsetlirini otturigha qopup ötti.

Merkizi istanbulgha jaylashqan Uyghur akadémiyesining uyushturushi bilen ötküzülgen “Uyghur akadémiyesi we muhajirettiki aqartish herikiti” témidiki tor söhbet yighinidin körünüsh. 2022-Yili 18-aprél.
Merkizi istanbulgha jaylashqan Uyghur akadémiyesining uyushturushi bilen ötküzülgen “Uyghur akadémiyesi we muhajirettiki aqartish herikiti” témidiki tor söhbet yighinidin körünüsh. 2022-Yili 18-aprél.
RFA/Arslan

Proféssor alimjan inayet Uyghur akadémesining qurulush ghaye-meqsiti toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Uyghur akadémiyesining wezipisi weten sirtida yétishken Uyghur akadémiklirini, ziyaliylirini shundaqla kelgüsining akadémikliri bolidighan magistir we doktorluq unwani üchün oquwatqan Uyghur oqughuchilarni bir yerge jem qilip öz-ara uchrashturush we tonushturush, Uyghur ilmiy xadimlirining öz-ara pikir-almashturushi üchün shert-shara'it yaritip bérish, istratégiyelik sahelerde ixtisasliq kishilerni yétishtürüsh, Uyghur pen-ma'aripining tereqqiyatigha hesse qoshush, weten ichide éghir krizisqa uchrighan Uyghur milliy ma'aripini qutuldurushtin ibaret”.

Proféssor alimjan inayet, Uyghur akadémiyesi qurulghan 2009-yilidin buyan ilimiy sahelerde körünerlik netijilerni qolgha keltürgenlikini bildürdi.

Tor söhbet yighinida, Uyghur akadémiyesining bash katipi abdulhemit qaraxan söz qilip Uyghur akadémiyesining qurulushi we tarixi jeriyanliri toghrisida melumat berdi.

Abdulhemit qaraxan Uyghur akadémiyesining 2009-yili qurulghanliqini, shuningdin buyan xizmet da'irisini kéngeytip amérika, kanada, awstraliye, yawropa, yaponiye, ottura asiya qatarliq dölet we ellerde 7 shöbisi qurulghanliqini, dunyaning her qaysi jaylirida 160 din artuq ezasi barliqini, uningdin bashqa, xitay tetqiqati instituti, qutadghu bilik instituti, Uyghur ana til komitéti, qatarliq üch tetqiqat merkizining qurulghanliqini bildürdi.

Abdulhemit qaraxan, Uyghur akadémiyesining nöwette élip bériwatqan xizmet pa'aliyetliri toghrisida toxtilip, Uyghur akadémiyesining nöwette tetqiqat, teshwiqat, doklat teyyarlash, terjime xizmetliri we lobiychilik pa'aliyetliri élip bériwatqanliqini bildürdi.

Amérikada yashawatqan doktur memet imin ependi, milletning tereqqiyatida ziyaliylarning tutqan roli néme? dégen so'alni chöridigen asasta söz qilip mundaq dédi: “Bir milletning ziyaliysi shu milletke her qaysi jehettin yétekchi bolup milletning omumiy sapasini yuqiri kötürüsh, yaki bolmisa krizis yüz bergen waqitta shu krizistin qandaq qutulush toghrisida bashlamchiliq rol oynaydu, shu jehettin muhajirettiki Uyghur ziyaliylirining beziliri shuni bir mejburiyet qatarida ada qilishqa tirishiwatqan bolsimu bezi ziyaliylar jimjitliq ichide turuwatidu, buningdin kéyin ziyaliylarning, meyli Uyghur akadémiyeside bolsun, meyli bashqa bir teshkilatlargha bolsun aktip qatniship Uyghur milliti duch kéliwatqan krizistin qutulushi üchün her jehettin bashlamchiliq roli oynishni ümid qilimen”.

Proféssor alimjan inayet pikir bayan qilip ziyaliylarning jem'iyettiki roli toghrisida toxtaldi, u sözide ziyaliylarning jem'iyette xelqqe yétekchilik rol oynishi kéreklikini, xelqqe toghrini tonushturush, yorutup bérish, ilmiy tetqiqat élip bérip medeniyet xezinisini qézish, milliy kimlik éngini östürüsh dégen'ge oxshash wezipiliri barliqini ipadilidi.

U sözide yene Uyghur ziyaliylirining nöwette qilishqa tégishlik wezipiliri toghrisida toxtilip, hazirqi Uyghur ziyaliylirining wezipisi meyli weten ichide bolsun we weten sirtida bolsun xitayning pütün siyasetlirining mahiyitini tetqiq qilip échip tashlash, Uyghur xelqige we dunyagha anglitish wezipisi barliqini. Yene bir wezipisi bolsa ilmiy tetqiqat bilen shughullinip Uyghur millitining tarixta yaratqan milliy medeniyet qimmetlirini qézip chiqirip xelqqe tonushturush, xelqni jem'iyette toghra yétekleshtin ibaret nahayiti éghir musheqqetlik hem shereplik wezipilirining barliqini eskertti.

Yighinda söz qilghan doktur burhan ulughyol, Uyghur xelqining ziyaliylirigha ige chiqishi kéreklikini tekitlep mundaq dédi: “Milletmu özining ziyaliylirigha ige chiqishi, ziyaliylarni qoghdishi, ziyaliylarni esker ornida emes, pikir ishligüchi, nur chachquchi süpitide qobul qilishi, bularni esker ornida ishletmesliki kérek. Chünki nurghun qérindashlirimizning ziyaliylardin kütüwalghan ümid bek köp, xuddi ziyaliylar bérip aldinqi septe jeng qilip wetenni qutquzidighandek yaki hemme ishni ziyaliylar qilip béridighandek ziyaliylardin kütidighan ümidi bek chong, lékin xelqimiz shuni bilishi kérekki, Uyghur ziyaliylarning wezipiliri bashqa ziyaliylargha qarighanda 2-3-hesse éghir dep qaraymen, ziyaliylar özining xizmitining höddisidin chiqidu, yene yene wetenning xizmitining höddisidin chiqidu. Shuning üchün xelqqe méning deydighinim, xelq özining ziyaliylirini qoghdashni bilishi, ulardin paydilinishni bilishi shundaqla ularni qurban qiliwetmeslikni öginish kérek dep qaraymen”.

Tor söhbet yighinida söz qilghan doktur memet'imin abbas ependi, sherqiy türkistan milliy kürishide ziyaliylar qandaq rol oynidi dégen témida toxtilip, milliy küreshning her xil yolliri bolidighanliqini, chet'ellerde muhajirette Uyghurlar özlirining medeniyiti we ana tilini qoghdap qélishningmu xitaygha qarshi küreshning muhim birqismi dep qarashqa bolidighanliqini, uningdin bashqa yene kelgüsi üchün küchlük we sewiyelik bir yashlar qoshuni yétishtürüp chiqish üchün küch qoshushnimu küreshning birqismi dep qaraydighanliqini bildürdi.

Tor yighinida söz qilghan doktur memet imin ependi, milletni birlikke keltürüshte ittipaqliq bilen pikir oxshashmasliqning munasiwitini qandaq hel qilish toghrisida toxtaldi. U sözide: “Uyghurlarda oxshimighan bir pikirni otturigha qoyushni özimizge qarshi chiqiwatqandek chüshinip qalidighan ehwal mewjut, birlik chüshenchisi bilen pikir perqliqining ixtilapi yoq, pikirdiki perqliq arqiliq dunya qarashning kéngiyidighanliqini, ittipaqliqni alahide küchep teshebbus qilghan waqitta biz pikir perqliqni inkar qilmasliqimiz kérek. Meyli oxshimighan ziyaliylar arisida bolsun, meyli ziyaliylar bilen xelq arisida bolsun, meyli ziyaliylar bilen dini zatlar arisida bolsun, bulardiki eng chong ayrimichiliqning sewebi pikri jehettiki perqlerge hörmet qilmasliq. Oxshimighan pikir chüshken waqitta uni özige qarshi chiqiwatqandek, inkar qiliwatqandek hésablap, bulargha düshmenlik pozitsiye tutush bizning birlikimizge eng chong tosalghu boluwatqan mesile dep qaraymen”, dédi.

Doktur memet imin ependi bu mesilini hel qilishta aldi bilen birlikte, bir niyet bir meqsette küresh qilidighan insanlarningmu perqliq pikir qilidighanliqini normal bir hadise dep qobul qilish, ziyaliylar bilen ziyaliylar arisida, ziyaliylar bilen xelq arisida, ziyaliylar bilen dini alimlar arisida pikir almashturushni kücheytish, oxshimighan pikirlerge hörmet qilish arqiliq ortaq nuqta tépishni özleshtürüsh, oxshash bolmighan pikir-qarashlar bilenmu oxshash nishan'gha yétish üchün küresh qilishni normal bir hadise dep qobul qilish qatarliqlarni otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.