Xitay hökümiti xitaylarni Uyghur qizlirigha öylinishke ashkara chaqiriq qilmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2019-04-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning ammiwi taratqulirida xitaylarni Uyghur we bashqa yerlik milletler bilen toy qilishqa ashkara chaqiriq qilidighan élan we teshwiqatlirining biri.
Xitayning ammiwi taratqulirida xitaylarni Uyghur we bashqa yerlik milletler bilen toy qilishqa ashkara chaqiriq qilidighan élan we teshwiqatlirining biri.
Social Media

Yéqinqi waqitlarda, xitayning ammiwi taratqulirida xitaylarni Uyghur we bashqa yerlik milletler bilen toy qilishqa ashkara chaqiriq qilidighan élan we teshwiqatlar tarqilishqa bashlighan. Uyghurlar taratqularning diqqet nuqtisi boluwatqan bir peytte dunyawi tesirge ige ijtima'iy taratqulardimu zor kölemde tarqalghan xitayning bu xil teshwiqatliri belgilik inkas qozghimaqta. Uning biri özini bingtu'enlik li ney ney (li chong ana) dep atiwalghan, bingtu'endiki layiq tonushturush shirkitidiki xitay ayalning xitay ichidiki yigitlerning, "Xenzu bilen Uyghur qizlar toy qilsaq bolamdu ? ular bilen toy qilsaq hökümet nechche pul mukapat béridu? dégendek so'allirigha jawab bergen qiyapette tarqatqan sin teshwiqat filimi.

Li buningda, Uyghur élidiki Uyghur, qazaq qatarliq millet qizlirini chirayliq, ishchan, aq köngül dep bir haza maxtighandin sirt, bu jayda her milletning öz ara toy qilishi nahayiti omumlashqan ish dep körsitip, ichkiridiki ölkilerdin nurghun sodigerler, yardem bergüchi pida'iylar kélip, bu yerge meblegh sélip, toy qilip yashap qéliwatidu, bundaq ishlar bek köp dep emeliyetni burap körsitidu.

Gerche Uyghur diyaridiki yerlik milletler arisidimu öz-ara toylishish, örp-adet, diniy étiqadi oxshap kétidighan milletlerde körülsimu, Uyghur qazaq, qirghiz qatarliq milletlerning xitay bilen toy qilish nisbiti izchil töwen hetta xitaydiki bashqa milletlerge sélishturghanda yoq déyerlik bolup kelgen.

2014-Yili 2-séntebir, xitayning "Junggodiki milletler we dinlar" torida élan qilin'ghan tekshürüsh doklatida "Nöwette shinjangda Uyghur bilen xenzuning nikahlinish sani birqeder az, 2000-yili 5-qétimliq nopus tekshürüshke asaslan'ghanda, memlikitimizdiki 56 millet ichide Uyghurlarning bashqa millet bilen nikahlinish nisbiti eng töwen bolup 1.50% Bolghan, buning ichide erler 0.996% Ni, ayallar 0.994% Ni igiligen" dep körsitilgen idi.

2014-Yili 21-awghusttin bashlap ijra qilin'ghan, cherchen nahiyelik partkom chiqarghan "Milliylar bilen xenzular toylashqan a'ililerni mukapatlash tedbirliri" namliq höjjet, shi jinpingning hakimiyitining milletlerning qoshulup kétishini ilgiri sürüsh siyasetlirining Uyghur élide jiddiy ijra qilishqa bashlighanliqining ipadisi déyishke bolidu. Höjjette, nahiye teweside Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletler bilen xenzular toylashsa, olturaq öy we perzentlirining ishqa orunlishishi jehette alahide teminattin behrimen bolidighanliqi körsitilgen idi. Uningdin kéyin xitay bilen Uyghur toylashqan süretlik xewerler, Uyghurlarning shu xildiki siyasiylashqan kolléktip toy murasimlirining widéyoliri xitay teshwiqat wasitiliridiki we ijtima'iy taratquliridiki eng köp tarqitilidighan körünüshke aylanmaqta.

Xitaylarning Uyghur élige kélip toy qilishida wasitichilik rolini oynawatqan bingtu'endiki li widé'oluq bu layiq tonushturush élanida yene "Bu jayda nurghun asasliq milletler bar Uyghur qazaq, tunggan dégendek, eger siler oxshimaydighan milletler bilen héssiyat almashturushni istisenglar li ney neyning yénigha kélinglar!" dep teklip qilinidu.

Amérika kornél uniwérsitétining antropologiye proféssori magnus fiskési xitayning bu xil teshwiqatigha tiwétir bétide inkas qayturup: "Bu bolsa yüz bériwatqan qirghinchiliqning bir böliki, bu binormal teshwiqatlarda peqet Uyghur qizliri xitaylar bilen toy qilidu. Uyghur yigitlerning xitay qizlirigha öylen'genlikidek ehwal körünmeydu" dep yazghan.

Yene nurghun inkas qayturghuchilar oxshashla xitay hökümitining pul arqiliq siyaset arqiliq xitaylarni Uyghur qizlirigha öylinishke righbetlendürüshini "Yirginchlik siyasiy nikah" dégendek sözler bilen küchlük eyibligen.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan amérikadiki Uyghur siyasiy közetküchilerdin ilshat hesen ependi, xitay erlirige bashqa milletlerdin layiq tonushturuwatqan li famililik ayalning öziningmu bingtu'en'ge eyni dewrde kommunist xitay hökümitining aldishi bilen kelgen, mejburiy siyasiy nikahning ziyankeshlikige uchrighuchi bolushi ikenlikini ilgiri sürüp, yene uning kommunist xitayning Uyghur we bashqa yerlik millet qizlirining siyasiy nikahqa mejburlinishida rol éliwatqanliqini "Nahayitimu exlaqsiz bir qilmish", dédi.

Ilshat ependi yene gerche medeniyetlik jem'iyette her qaysi milletler arisida öz ara toy qilish mewjut ehwal bolsimu, lékin u muhebbet we öz raziliqi bilen bolghandila normal bolidighanliqi, emma hazirqi Uyghur élining weziyitide toy yéshidiki erkekler asasen lagérlargha élip kétilgen, xitay bilen toy qilishqa qarshi chiqish radikalliqning ipadisi süpitide jazagha uchrawatqan shara'itta bu xil siyaset we tedbirler arqiliq Uyghur qizlirini xitaylar bilen toy qilishqa zorlashning qobul qilghili bolmaydighan bir ehwal ikenlikini körsetti.

Xitayning Uyghur we bashqa milletler, bolupmu 2milyondin artuq ademni lagérgha qamighan, Uyghur élide siyasiy weziyet pewqul'adde jiddiyleshken, milletler ara munasiwet eng sezgür haletke kelgen bir peytte, xitay hakimiyitining xitaylar bilen Uyghurlar öz-ara toylashturushni ashkara teshwiqat qilishini "Ajayip bimenilik" dep tenqid qilghan "Béyjing bahari zhurnili" ning muherriri xu ping mundaq dédi:

"Elwette bu xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan medeniyet jehettin irqiy qirghinchiliq qilip yoqitish siyasitining bir terkibi. Nikah esli öz meyli boyiche bolidighan ish emma xitayning bu yerde mukapatlash we jazalash tedbiri arqiliq millet halqighan toylishishni ilgiri sürüshidek siyasiyliqi we mejburlash xaraktéri buning binormalliqini körsitip turuptu. Bu éniqla assimilyatsiye siyasiti".

Xitay hökümitining peqetla xitay erlirini Uyghur we bashqa qizliri bilen toy qilishqa righbetlendürüsh arqiliq yetmekchi bolghan meqsetliri heqqide mulahize yürgüzgen xu ping ependi yene mundaq deydu: "Méningche xitayning ikki xil meqsiti bar, biri xitay ichide er-ayal nisbet tengpungluqi éghir buzulghan. Xitaylardiki xotun alalmaydighan boytaqlar sanini azaytish üchün her qaysi az sanliq millet rayonlirida bu xil xitaylar bilen toy qilishni ilgiri sürüsh tedbirlirini qollanmaqta. Yene bir tereptin, xitayda ikki millettin tughulghan shalghut balilarning millet tewelikini ayrighanda adette ata terepke tewe bolidu. Bundaq ehwalda Uyghur we bashqa millet qizlirini xitaylar bilen toy qilishqa mejburlashning ochuq-ashkara halda teshwiqat qilinishi bu emeliyette xitay kommunist hakimiyitining Uyghur élini uzaq muddetlik kontrol qilish istratégiyesining qipyalingach otturigha chiqishi".

Xitay da'irilirining sayahet élani arqiliqmu xitaylarni Uyghur qizlirigha öylinishni küchep teshwiqat élip bériliwatqanliqi yéqinda xitay ijtima'iy taratqulirida tarqalghan yene bir xitayche sin filimidin ashkarilandi:

Bu élanda özini "Shinjangliq" dégen bir qiz, hetta Uyghur qizliri xitay yigitler bilen toy qilsa bolamdu? dégen so'algha Uyghur qizlirining bergen jawabi süpitide ipade bildürgen bolup, u muhebbetning millet we dölet chégrasi bolmaydighanliqini, heqiqiy söygüsi bolsila Uyghur qizlirining uninggha érishishke tirishidighanliqini, bir Uyghur qiz özining xenzu yoldishining köyümchan we tirishchanliqidin nahayiti minnetdarliqini bildürgenliki qatarliqlarni sözligen. U yene "Uyghurlar bashqa milletler bilen toy qilmasliq mesilisi mewjut emes. Köpchilik silermu Uyghur güzellirini yaqturamsiler?" dep chaqiriq qilghan.

Uyghur diyaridiki jaza lagérlirigha solan'ghan milyonlighan tutqunlar ichide Uyghur erlerning yuqiri salmaqni igileydighanliqi ilgiri sürülüwatqan bir peytte xitay hökümitining bu xil teshwiqatni kücheytishi chet'ellerdiki közetküchilerning diqqitini qozghimaqta.

Uyghur élini uzundin buyan közitip kéliwatqan awstraliye la trop uniwérsitétining dotsénti jeyms leybold, özining tiwitér bétide bu xil teshwiqatlargha qarita inkas qayturghan.

U özining eng yéqinqi tetqiqatigha qarighanda emeliyette Uyghur élide Uyghurlarning xitaylar bilen toylishidighanlarning intayin az uchraydighanliqini, nöwette Uyghurlarning bashqa milletler bilen toylishish nisbiti xitaydiki milletler ichide eng arqida bolup, aran 1% ge yétidighanliqni ispatliq otturigha qoyghan, xitayning ikki milletning toy qilishini ilgiri sürüsh tedbiri bolsa, xitayning bu rayonni bésiwélish istratégiyelik pilanini emelge ashurushida uzun tarixqa ige bir wasite dep mulahize qilghan.

Uyghur közetküchi ilshat hesen ependi xitay hökümiti bir tereptin lagérlarni qurup, Uyghur we bashqa yerlik milletlerning toy yéshidiki erlirini qamap yene bir tereptin hetta ularni tughqanlashturup we nikahlinishqa mejburlap, milliy we diniy perqlerni yoq qilishqa urunuwatqan bolsimu, buning xitay kütkendek netije hasil qilalmaydighanliqi ilgiri sürdi. Ilshat ependining qarishiche, Uyghurlar bilen xitaylarning nikah we a'ile qurushtiki qimmet ölchemliridiki we eng muhimi medeniyitidiki perqler bu siyasitining meghlup bolidighanliqini belgileydu, ikki millet arisida nikahlinishni ilgiri sürüshtiki mejburlash chariliri bolsa, milliy ziddiyetni téximu chongqurlashturidu.

Toluq bet