Җон стон: "2017-2019-йиллири уйғурларниң туғулуш нисбити 49 пирсәнт төвәнлигән"

Мухбиримиз нуриман
2021-03-01
Share
Җон стон: Бир уйғур аялниң пиланлиқ туғур шоари астида олтурған көрүнүши. 2009-Йили 14-июл, үрүмчи.
AP

Хитай дөләтлик истатистика идариси йеқинда 2020-йиллиқ доклатини елан қилған. Мәзкур доклатниң мундәриҗә қисмида: "бу доклат хитайдики мәмурий районларниң бөлүнүшигә асасән, шу районларниң миллий иқтисади вә иҗтимаий тәрәққияти һәққидә чиқирилған санлиқ мәлуматларниң хуласисидур. Бу доклат хитай хәлқ ишлири министирлиқи вә дөләтлик истатистика идариси тәрипидин бирликтә тәйярланған," дейилгән.

Мәзкур доклат җәмий 28 бабтин тәшкил тапқан болуп, 2-бабта пүткүл хитайдики нопус истатиситикиси берилгән. Бу бабниң бешидики чүшәндүрүшкә асасланғанда, бу бабта пүтүн хитайдики 31 өлкә, аптоном район вә биваситә қарашлиқ шәһәрләрниң шәһәр нопуси һәм йеза нопусини тәкшүрүлгән болуп, 2019-йилиниң ахириғичә болған хитайдики омомиййүзлүк туғулуш нисбити, өлүш нисбити, тәбиий көпийиш нисбити истатсикилаштурулған.

Хоңкоң әркин ахбарат ториниң хәвәр қилишичә, хитайниң йеңи елан қилинған нопус санлиқ истатистикисида уйғур ели нопусиниң көпийиши йеқинқи 2 йил ичидә 3 дин 2 қисим дегүдәк азайғанлиқини көрсәтмәктә икән. Хитай дөләтлик истатистика идарисиниң мәзкур санлиқ мәлуматида уйғур елида 2017-йили 88.15 Пирсәнт болған туғулуш нисбитиниң 2019-йили 14.8 Пирсәнткә чүшкәнликини билдүргән.

Мустәқил анализчи җон стон әпәнди өзиниң тиветтер һисабида хитай һөкүмити елан қилған истатситикиға қариғанда уйғур елидики нопусниң 2010-йилдин 2017-йилғичә муқим болуп, 2017-йилдин 2019-йилғичә шиддәт билән 49 пирсәнт төвәнлигәнликини билдүргән.

Җон стон әпәндиниң ейтишичә, у хитай һөкүмити елан қилған нопус һәққидики санлиқ мәлуматларниң йеқинқи 10 йиллиқ истатситикиға асаслинип, юқириқи анализни чиқарған икән. У радийомизниң бу анализ һәққидики суаллириға елхәт арқилиқ җавап қайтурди.

У хетидә мундақ дәп язған: "шинҗаңдики туғулуш нисбити икки йилда йерим һәссә кемәйгән. Бу аңлимаққа бәк қорқунчлуқ. Бу нормал әһвал әмәс. Хитайниң башқа һечқандақ йеридә бундақ әһвал йүз бәрмигән. Һәтта шинҗаңдики 50 пирсәнткә йеқин аһалини тәшкил қилидиған хәнзуларниң нопусидиму төвәнләш болмиған. Уйғурларниң туғулуш нисбити тәхминән 50 пирсәнт төвәнлигән. Мән бәзи наһийә дәриҗилик районларниң санлиқ мәлуматиға диққәт қилдим. 99 Пирсәнт аһалисини йәрлик уйғурлар тәшкил қилған наһийәләрдики туғулуш нисбити 60-65 пирсәнт төвәнлигән."

Германийәлик тәтқиқатчи адриян зенз өткән йили елан қилған доклатида уйғур ели нопусиниң көпийиши 2017-йилдин кейин 65 пирсәнт азайғанлиқи, уйғурлар зич олтурушлуқ бәзи җайларда туғулуш нисбитиниң азийиши 80 пирсәнткә йәткәнликини илгири сүргән иди.

Австралийә истратегийә вә сиясәт институтиниң тәтқиқатчиси нәйсен русир, җон стон әпәндиниң тиветтерда тарқатқан учуриға инкас шәклидә муну санлиқ мәлуматларни ортақлашқан: "йеңисар наһийәсидә (98.4 Пирсәнт уйғур) 2015-йили 11 миң 878 нәпәр бовақ туғулған болуп, 2018-йилиға кәлгәндә бу наһийәдә аран 4141 нәпәр бовақ туғулған. Хотән наһийәсидә (99.4 Пирсәнт уйғур) 2015-йили 6993 нәпәр бовақ туғулған болуп, 2018-йилиға кәлгәндә аран 2639 нәпәр бовақ туғулған. Шихәнзә шәһиридә (94. 1 Пирсәнт аһалиси хитай) 2015-йили 3688 нәпәр бовақ туғулған болуп, 2018-йилиға кәлгәндә 4548 нәпәр бовақ туғулған."

Җон стон әпәнди уйғурларниң туғулуш нисбитиниң бу қәдәр тиз төвәнлишиниң сәвәбини мундақ тәһлил қилған: "мениңчә, туғулуш нисбитиниң бунчилик тик сизиқ билән төвәнлиши шинҗаңда вәһшийликләрниң йүз бериватқанлиқиниң рошән бәлгиси. Туғулуш нисбитиниң бунчилик юқири нисбәт билән тез төвәнлиши дуняда наһайити аз учрайду. Мениңчә, буниңдики әң асаслиқ сәвәб уйғур әрлирини кәң көләмдә тутқун қилиштин келип чиққан иҗтимаий тәңпуңсизлиқ; йәнә бири уйғур аяллирини мәҗбурий туғмас қилиш арқилиқ уйғур бовақларниң туғулушини қаттиқ контрол қилиш сияситидур."

Җон стон әпәнди йәнә бир қисим кишиләрниң бу хил қорқунчлуқ әмәлийәткә нисбәтән һәр хил чүшәндүрүшлириниң мәвҗут икәнлики һәққидә тохталған: "бәзи кишиләр бу санлиқ мәлуматларни ‹садда' усуллар билән чүшәндүрүшкә урунди. Уларниң көз қаришичә, туғулуш нисбитиниң төвәнлиши иқтисадий тәрәққият, аяллар һоқуқи, юқири турмуш сәвийиси вә техиму яхши маарипниң нәтиҗиси икән. Әмма булар юқириқи санлиқ мәлуматларни чүшәндүрүп берәлмәйду. Бир район нопусниң бу хил нисбәттә төвәнлиши үчүн икки йил әмәс, бәлки нәччә он йил кетиду."

Өткән йили 6-айда тәтқиқатчи адриян зенз, хитай даирилириниң уйғур аяллириға қарита системилиқ мәҗбурий бала чүшүрүш, мәҗбури туғмас қилиш тәдбирлирини елип берип, уйғур нопусиниң көпийишини қаттиқ контол қилғанлиқи һәққидә доклат елан қилған иди.

Хитай һөкүмити тәтқиқатчи адриян зензниң хитай һөкүмити елан қилған доклатларға асасән уйғур елидики нопус көпийишиниң 2017-йилдин кейин 65 пирсәнт азайғанлиқи һәқидики доклатни адриян зензниң шәхсийитигә һуҗум қелиш арқилиқ рәт қилған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт