Uyghur ayallirini tughmas qiliwétish mesilisi toghruluq amérika hökümitige mektup sunuldi

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2020-07-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitéti re'isi jeymis mikgowérn ependim (solda) we mu'awin re'isi marko rubiyo ependim (ongda). 2020-Yili.
Amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitéti re'isi jeymis mikgowérn ependim (solda) we mu'awin re'isi marko rubiyo ependim (ongda). 2020-Yili.
Social Media

Melum bolushiche, amérika kéngesh palata ezasi, amérika dölet mejlisi xitay ishliri komitétining ijra'iye re'isi marko rubiyo bilen awam palata ezasi, mezkur komitétning mu'awin re'isi jéymis p. Mekgawérn birlikte amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo we maliye ministiri stéwén mnuchin'gha mektup sunup, shinjang Uyghur aptonom rayonidiki Uyghurlar we qazaqlarning nopusini azaytish üchün qollinilghan qebih qilmishlargha küchlük inkas qayturushini telep qilghan.

Mektupta shinjang Uyghur aptonom rayonidiki Uyghurlar we bashqa az sanliq milletlerge yürgüzüiwatqan jinayetlerni "Qebihlik jinayiti" dep ashkara békitish mesilisi we nopus kémeytish siyasitini ijra qilishqa mes'ul bolghan xitay emeldarlirining jawabkarliqini sürüshtürüsh hem ularni jazalash otturigha qoyulghan. Shundaqla, ministirlarning öz ittipaqdashliri we shérikliri bilen hemkarliship, b d t xewpsizlik kéngishining doklat bérish yighini échishini we shinjang Uyghur aptonom rayoni weziyitige alaqidar alahide tekshürgüchi teyinlishini telep qilghan.

Mezkur mektupqa yuqiriqi ikki re'isni qoshqanda kéngesh palatasi we awam palatasining 76 neper ezasi imza qoyghan.

Mektup mundaq déyilgen: "Biz xitay xelq jumhuriyiti shinjang Uyghur aptonom rayonidiki Uyghurlarning nopusini kémeytish üchün ayallarni tughmas qiliwétish we bashqa mejburlash tedbirlirining kishini endishige salidighan yéngi pakitliri melum bolghandin kéyin bu mektupni yazduq. Amérika we xelq'ara jem'iyet bu kishilik hoquq depsendichilikige inkas bildürüshi kérek, chünki pakitlar xitay hökümitining meqsetlik halda Uyghur a'ililiri, Uyghur medeniyiti we Uyghurlarning diniy étiqadigha buzghunchiliq qiliwatqanliqini, Uyghur ayallirigha zorawanliq qilishqa heydekchilik qiliwatqanliqini körsitip béridu. Shunga biz bu qebih siyasetni eyiblepla qalmay, bu jinayetlerge mes'ul bolghan xitay emeldarlirini jazalashni telep qilimiz. Undin bashqa, biz amérika hökümitining Uyghur, qazaq we bashqa musulman milletlerge yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliq qatarliq qebih jinayetlirige xitay hökümitining mes'ul yaki emeslikini resmiy qarar qilishini soraymiz".

Mektupta amérikaning irqiy qirghinchiliq we bashqa qebih jinayetlerning aldini élishni muhim orun'gha qoyidighanliqi eskertilgen bolup, amérikada 1988-yil testiqlan'ghan "Irqiy qirghinchiliq jinayitining aldini élish we uni jazalash ehdinamisi", shundaqla 2019-yil qanun'gha aylan'ghan "Éli wizel (eli'e wi'ezel) étnik qirghinchiliq we qebih jinayetlerning aldini élish qanun layihesi" ge asasen Uyghurlargha yürgüzülüwatqan jinayetlerning xaraktérini ochuq békitish, amérikaning bu jehettiki xelq'araliq yétekchi rolini namayan qilish otturigha qoyulghan. Uningdin bashqa yene amérikaning "Yer shari magnitiski qanuni" din paydilinip, mezkur jinayetke chétishliqi bolghan xitay emeldarlirini jazalash telep qilin'ghan.

Amérika xelq'ara diniy ishlar komitétining komissari nuri türkel ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, yuqiriqida tilgha élin'ghan ehdiname we qanunlarning Uyghur élide yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliq mesilisini hel qilishqa kéreklik "Qanuniy qorallar" ikenlikini, buning ichide "Yer shari magnitiski qanuni" ning bir qeder ünümlük ikenlikini chüshendürdi.

Mektupning axirida mundaq déyilgen: "Uyghur ayallirigha qilin'ghan ziyankeshlikke da'ir pakitlar, shundaqla Uyghurlarning nopusini cheklesh üchün qollinilghan zorawanliq tedbirlirige qarita amérikada küchlük bir rehberlik we xelq'ara heriket bolmisa bolmaydu. Uzundin buyan xitay hökümiti shinjang Uyghur aptonom rayonida térrorluq jinayiti ötküzüp, nurghun insanlarni qamidi, a'ilisini weyran qildi, mejburiy ishletti hemde étiqadidin waz kéchishke mejburlidi. Buninggha qarita heriket qollinidighan waqit keldi."

Ziyaritimizni qobul qilghan tetqiqatchi adriyan zéniz, bu mektupning amérika hökümitining xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan jinayitining xaraktérini békitishige we xelq'aragha jakarlishigha türtke bolidighanliqini bildürdi. Shuning bilen birge u mezkur xette tilgha élin'ghan "Qebihlik jinayiti" dégen atalghu heqqide köz qarishini bayan qilip mundaq dédi: "Sénator we awam palatasi ezalirining 'qebihlik jinayiti' dégen bu atalghuni ishlitishi amérika tashqi ishlar ministirliqining shinjangda yürgüzülüwatqan qebih jinayetlerning xaraktérini békitishige, andin bu ministirliqtiki qanunchilarning uni resmiyleshtürüshige türtke bolidu. Qanuniy höküm qanunchilar teripidin békitilidu, andin amérika hökümitige oxshash hökümetler uni muqimlashturidu. Birinchi qedemde amérika tashqi ishlar ministirliqi u jinayetke qandaq baha qilishni qarar qilidu؛ yene bir tereptin, birleshken döletler teshkilati qanuniy jehettin höküm chiqiridu. Mesilen éytsaq, amérika tashqi ishlar ministirliqi bu jinayetlerni insaniyetke qarshi jinayet dep békitse, kéyin bu birleshken döletler teshkilatidimu irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush kélishimide éytilghan jinayetler qatarida höküm qilinidu."

Nuri türkel ependi "Qebihlik jinayiti" dégen bu atalghuning amérikada qollinilish ehwalini bayan qildi, andin uning amérika imza qoyghan xelq'araliq qanun we ehdinamilerde bu atalghuni qollinishning toghra ikenlikini körsitidighan tereplerning barliqini otturigha qoydi. Uning qarishiche, xelq'ara qanunda, siyasiy mewqede we démokratik döletlerning tüzülmiside milyonlarche xelqni milliti we dini étiqadi sewebidin jaza lagérlirigha qamashni insaniyetke qarshi jinayet dep yekünlesh aditi we qanun-tüzümi bar iken.

Adriyan zénzning qarishiche, xitayning jinayitini insaniyetke qarshi jinayet dep békitkili bolghan bilen, uning qanun jehettin mejburlash küchi, yeni u jinayetke qarshi emeliy heriket bashlitish ünümi töwen bolidiken. U bu heqte toxtilip, mundaq dédi: "Irqiy qirghinchiliqqa éniqlima bérishte, birleshken döletler teshkilatning 'irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush we jazalash ehdinamisi' de tilgha élin'ghan irqiy qirghinchiliqning melum bir türige chüshidighan ispatlar toluq bolushi kérek. Bu ehdinamide irqiy qirghinchiliqqa toluq éniqlima bérilgen, u medeniyet qirghinchiliqi, étnik medeniyet qirghinchiliqi qatarliqlarni öz ichige almaydu. Menche, insaniyetke qarshi jinayetlerge höküm qilish asan, chünki bu bu jinayetlerning birleshken döletler teshkilatining kélishimnamisidiki qebih jinayetlerge chüshidighan bolushi telep qilinmaydu. Halbuki, bu yilning béshida irqiy qirghinchiliq muzéyi xitayning shinjangdiki herikitini insaniyetke qarshi jinayet dep atidi."

Adriyan zéniz yene mezkur mektupning Uyghurlar mesiliside oynaydighan roli we ehmiyiti toghruluq toxtilip mundaq dédi: "Bu mektupning meqsiti xitay hökümiti ötküzüwatqan jinayetlerning xaraktérini qanuniy jehettin békitish we xelq'aragha jakarlashni telep qilishtur. Hazirgha qeder, amérika tashqi ishlar ministirliqi peqet bayanat bérish, u jinayetlerning qebihlikini tilgha élish we ularni toxtitishqa ündesh bilen bolup keldi. Emma bu jinayetlerning xaraktérini ammigha ochuq jakarlimidi. Menche, bundaq qilghanda bu ishqa qarita heriket qollinish mes'uliyiti azraq bolidu. Bu, amérika tashqi ishlar ministirliqining bu ishtiki yétersizlikidur. Bu mektup del shu yétersizlikke qaritilghan bolup, amérika tashqi ishlar ministirliqi we maliye ministirliqining bu jinayetke éniq höküm chiqirishi we ashkara élan qilishi üchün bashlighan bir siniqidur."

Toluq bet