Pilandin küp perzentlik bolghan Uyghurlar éghir jerimane tölesh we tutqun qilishqa uchrighan

Muxbirimiz gülchéhre
2020-08-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay anining qoshkézek balilirini baghchida oynitiwatqan körünüshi. 2015-Yili 30-öktebir.
Xitay anining qoshkézek balilirini baghchida oynitiwatqan körünüshi. 2015-Yili 30-öktebir.
AFP

Xitay hökümiti pilanliq tughut siyasitini 1983-yilining béshida yolgha qoyghan bolup, az sanliq millet a'ililirining xitay a'ilisidin köp baliliq bolushigha yol qoyghan, yeni az sanliq millet sheher a'ililiri ikki baliliq bolidu, yéza a'ililiri üch baliliq bolsa bolidu dep belgilen'gen. 2011-Yildin kéyin, xitaydiki her qaysi ölkiler pilanliq tughut cheklimisini tedrijiy yénikletken. Uyghur aptonom rayonimu alaqidar qanun-nizamlargha tüzitish kirgüzüp, "Her millet barawer" bolush, yeni barliq "Sheher a'ililiri ikki baliliq, yéza a'ililiri üch baliliq bolush" qa'idisini yolgha qoyghanidi.

Gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zénzning tekshürüsh doklatidin ayan bolushiche, gerche qanunda "Barliq milletler barawer" dep belgilen'gen bolsimu, emma xitay ayallardin tughut cheklesh halqisi taqash opératsiyesi yaki hamilidarliqtin saqlinish opératsiyesi qildurush nahayiti az telep qilin'ghan. Uyghur we bashqa az sanliq milletler asasliq tughut cheklesh nishanigha aylan'ghan.

Pilanliq tughut siyaset tedbirliri we buning Uyghurlargha bolghan tesiri heqqide, 2010-yilidin kéyin chet'ellerge chiqqan 20 din artuq Uyghur ayalning radiyomizgha bergen guwahliqliridin melum bolghan ortaq nuqtilar pilandin artuq perzentlik bolghan a'ililerge éghir iqtisadiy jaza qollinish, yeni jerimane tölitish hemde tutqun qilish arqiliq Uyghurlarning nopusini kontrol qilishtur.

Bu heqte 2016-yilidin kéyin türkiyege kélip yashawatqan xediche muhemmet xanim, yéza-kentlerde 1990-yilliri, her bir pilandin sirt tughulghan baligha Uyghurlarning 7-8 ming yüen jerimane töleshke mejbur bolghan bolsa, 2010-yilidin kéyin da'irilerning, artuq perzentlik bolghanlarni bala sanigha qarap on hessilep yuqiri jerimane töleshke mejburlighanliqini, töliyelmigenlerning bolsa türmilerge qamalghanliqidek weziyetning barghanche éghirlashqanliqini bayan qildi.

Ürümchi yéngi sheher hökümet pilanliq tughut ishxanisida 2006-yilidin-2011 yilighiche ishligen, hazir gollandiyede yashawatqan shehide xanim hazirqi pilandin sirt tughulghan balilar üchün a'ililerdin élinidighan jerimane sommisining qandaq békitilidighanliqidin toluq xewiri bolmisimu emma u, özi ishlewatqan chaghlardiki ehwallardin xewerdarliqini bildürdi. U, eyni waqitta yéza-kent yaki sheherde bolsun pilandin sirt tughulghan her bir baligha élinidighan jerimanining 5 ming yüendin éship ketmeydighan bolsimu emma bu sahediki xadimlarning xizmet qulayliqidin paydilinip, xalighanche heq élish mesilisining eyni chaghdila éghir ikenlikini éytti.

2016-Yil 1-ayning 1-künidin bashlap yolgha qoyulghan "Jungxu'a xelq jumhuriyitining nopus we pilanliq tughut qanuni" shundaqla, xitayning yene 2017-yili 7-ayning 28-küni tötinchi qétim tüzitilgen "Uyghur aptonom rayonining nopus we pilanliq tughut nizami" da oxshashla qanun'gha xilapliq qilip tughulghan bolsa, nahiye derijilik xelq hökümiti yaki yéza-bazarliq xelq hökümiti yaki uninggha qarashliq rayonluq ish béjirish bashqarmisining nopus we pilanliq tughutni bashqurush tarmaqlirining jerimane élish belgilimisi körsitilgen.

Buningda jerimaniler: "(1) Tughulush ispati almay turup bashqa balini tughush shertige toshidighanlardin aldinqi yildiki omumiy kirimning% 30 i boyiche yighiwélinidu.

(2) Qanun'gha xilapliq qilip, yene bir balini tughqanlardin aldinqi yildiki omumiy kirimning 1 hessisidin 8 hessisigiche élinidu. Her bir qoshumche baligha baj alghanda üch qétim östürülidu. Omumiy iqtisadiy jaza yilliq kirimining 10 hessisidin éship ketmesliki kérek" dep körsitilgen.

Halbuki, 2010-yilidin kéyin tughulghan 2 balisigha 20 ming yüendin 50 ming yüen'ge qeder jerimane töleshke mejbur bolghanliqini bayan qilghan türkiyediki ürümchilik méhrigülning bayan qilishiche, pilanliq tughut qanunigha xilap dep qaralghan balilargha qaritilghan jerimanining némige asassen békitilidighinimu éniq emes bolup, pilanliq tughut mes'ul xadimlirining xizmitidiki qulayliq pursettin paydilinip payda élishi adettiki ishqa aylan'ghan. Umu öz waqtida tonushlirigha arqa ishik qilish yolliri arqiliq jerimanini bir az bolsimu chüshürüp töligen we yene shu yol bilen nopusqa aldurulghaniken.

Emma lagérlar bashlan'ghandin kéyin, pilandin sirt perzentlik bolghan Uyghurlar gerche balisi bir qanche yashqa kirip bolghan bolsimu, lékin iqtisadiy, memuriy we qanuniy jazadin qéchip qutulushi mumkin bolmaydighan derijidiki qattiq teqibleshke uchrighan.

Lagér shahiti zumret dawut, lagérdin chiqqandin kéyin pakistan'gha méngish aldida, özining 5 yashqa kirip bolghan qizi dadisi chet'ellik bolghan bolsimu da'irilerning uninggha 18 ming yüen jerimane tölesh sherti bilen pasport bergenlikini ispatliq körsetkenidi.

2016-Yili Uyghur élidin ayrilghan hazir gérmaniyede yashawatqan ekber ependi, pilanliq tughut siyasitige xilapliq qilghan ishchi-xizmetchiler bolsa éghir iqtisadiy jazadin bashqa er-ayal ikkila terep memuriy jaza hetta tutqun qilinishtin qutulalmaydighanliqi, ilgiri nechche on ming we hetta yüz ming yüen tölep artuq tughulghan balilirini nopusqa aldurghan kishilerningmu lagér bashlinishi bilen qaytidin tutqun nishanigha aylan'ghanliqini bayan qildi:

Gérmaniyelik Uyghurshunas, amérikadiki "Kommunizm qurbanliri xatire fondi" ning tetqiqatchisi adriyan zénz "Hamilidarliqtin saqlinish, mejburiy tughut cheklesh: xitay kompartiyesining Uyghurlarning tughulush nisbitini kontrol qilish herikiti" namliq yéqinda élan qilghan höjjetlik doklatida, xitayning pilanliq tughut siyasitining emeliyette Uyghurlarni basturush siyasitining bir qismi ikenlikini körsetken.

Köp tughush sewebidin qolgha élinish we lagérlargha solinish mesilisi qaraqash höjjetliri shundaqla radiyomizda anglitilghan lagér shahitliri we bashqilarning guwahliqliridinmu ashkarilan'ghanidi.

Toluq bet