Analizchilar: "Xitayning hazirqi qosh ölchemlik tughut siyasiti Uyghurlarni yoqitip xitaylarni köpeytishtur"

Muxbirimiz jewlan
2021-06-30
Share
pilanliq-tughut-ikki-perzentlik.jpg Xitay anining qoshkézek balilirini baghchida oynitiwatqan körünüshi. 2015-Yili 30-öktebir.
AFP

Amérika, en'gliye, kanada we yawropa ittipaqidiki döletlerning xitayning Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan irqiy qirghinchiliqini étirap qilishigha egiship, dunyagha dangliq köpligen taratqularningmu bu mesilige dawamliq diqqet qiliwatqanliqi we u heqte her xil yollar bilen téximu köp uchur élishqa tirishiwatqanliqi melum bolmaqta. Yéqinqi mezgildin béri, xitayning yéngi pilanliq tughut siyasitini yolgha qoyup, ichkiri xitaydiki pilanliq tughut cheklimisini zor derijide boshitishi, emma Uyghurlargha burunqidek cheklime qoyup, nopus köpiyishini eng töwen chekke chüshürüshi gherb taratqulirining diqqitide bolmaqta hemde bu hadise xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqining dölet siyasiti süpitide dawam qiliwatqanliqining ispati dep qaralmaqta.

Xitay 1980-yildin bashlap xitaylargha "Bir baliliq bolush siyasiti" ni yolgha qoyup, uni qattiq qolluq bilen ijra qilghan, 2015-yiligha kelgende ikki baliliq bolushqa yol qoyghanidi. Bu ayning béshida "Nyu-york waqti géziti" xitayning mushu aydin bashlap 3 baliliq bolushqa yol qoyidighanliqini xewer qilghan bolup, xitayning bundaq qilishi nopusning qérilishishidin kélip chiqidighan aqiwetlerning aldini élish we kelgüside téximu köp emgek küchige mohtaj bolidighanliqidin iken. Siyasiy közetchi ilshat hesen ependimu bu qarashni ilgiri sürdi. Emma xitay hökümiti xitaylarning üch baliliq bolushigha yol qoyghan teqdirdimu, xitaylarda hazir köp baliliq bolushni xalimaydighan ehwalmu mewjut iken. Ilshat hesen ependi bu heqte toxtilip: "Xitayda iqtisadiy mesile éghir, sheherde yashaydighan xitaylar köp baliliq bolushni xalimaydu. Shunga xitay hökümiti buningdin kéyin köp baliliq bolushqa yol qoyupla qalmay, belki köp tughushqa mejburlishi mumkin".

Uyghur qatarliq az sanliq milletler nechche on yildin béri xitayning pilanliq tughut siyasitining ziyankeshlikige uchrap kelgen bolup, xitay bu milletlerge üch baliliq bolushqa yol qoyghanliqini "Alahide ghemxorluq, keng siyaset" süpitide teshwiq qilghan. Emeliyette bundaq "Étibar siyaset" yéza nopusidiki xitaylarghimu bérilgenidi. 2017-Yildin kéyin Uyghurlarning nopus köpiyishi biraqla cheklen'gen we sani aziyishqa bashlighan bolup, buni adriyan zénz qatarliq tetqiqatchilar xitayning hökümet uchurliri arqiliq delillep chiqqanidi.

Adriyan zénz qatarliq mutexessislerning qarashlirigha tayan'ghanda, 2017-yildin kéyin, xitayning irqiy qirghinchiliqi Uyghurlarning nopusini téz sür'ette azlitishni asas qilghan bolup, yash Uyghur erlirining köplep türme-lagérlargha solinip, zawutlarda ishlitilip, a'ile qurush we perzent terbiyelesh imkaniyitidin mehrum qaldurulushi, Uyghur xanim-qizlirining meyli türme-lagérlarda bolsun yaki sirtta bolsun tughmas qilinip, perzent körüsh iqtidaridin ayriwétilishi buning tipik misalliridur. Xitayning bu zorawanliqi Uyghurlarni nopus köpiyish imkaniyitidin tamamen mehrum qilghan. Uningdin bashqa yene lagérlarda qanchilik Uyghurning öltürülgenliki téxiche sir bolup turmaqta.

Türkiyediki hajiteppe uniwérsitéti dotsénti, istratégiye mutexessisi erkin ekrem ependi xitayning nopus qirghinchiliqi pilani heqqide toxtilip mundaq dédi: "Méningche, xitay özige qarshi chiqalaydighan Uyghurlarni yoqitip tügitip, yuwash-yumshaqlirini assimilyatsiye qilip özige qoshuwetmekchi".

Yéqinda en'gliyedin chiqidighan "Iqtisadshunaslar" zhurnilida bir maqale élan qilin'ghan bolup, uningda xitay hökümitining Uyghur rayonidiki Uyghurlar bilen xitaylargha yürgüzüwatqan pilanliq tughut siyasitide qosh ölchem qolliniwatqanliqi ilgiri sürülgen. Maqalide éytilishiche, xitay hökümiti bilen ortaq tonush hasil qilishtin waz kechmigen üch muxbir Uyghur rayonigha bérip, maralbéshi nahiyesini ziyaret qilishqa muweppeq bolghan bolup, ularning meqsiti Uyghurlarning heqiqeten xitayning sotsiyalistik özgertish qurulushining nishanigha aylan'ghanliqini ispatlash iken. Ular hökümetning höjjetliridin paydilan'ghan hemde yerliktiki xitay emeldarliri we xitay puqralirini ziyaret qilghan. Ular Uyghurlar eng köp jaylashqan maralbéshi nahiyesini ékskursiye qilghanda, xitayning bu rayondiki ahale qurulmisini özgertish üchün zor küch chiqarghanliqini bilgen. 2014-Yil maralbéshi nahiyeside nopusning köpiyish nisbiti Uyghurlar köp jaylashqan bashqa nahiyelerge oxshashla yuqiri bolghan. 2017-Yil xitay emeldarliri "Pilanliq tughut siyasitige xilapliq qilghuchilar" gha zerbe bérishni bashlighan, "Artuq tughqanlar" ni melum qilghanlarni mukapatlighan. 2017-Yil maralbéshidiki balilarning tughulush nisbiti 1000 de 19 pirsenttin 13 pirsentke töwenligen, halbuki 2019-yiligha kelgende bu nisbet shiddet bilen töwenlep, 4.15 Pirsentke chüshüp qalghan. Mutexessislerning bildürüshiche, urush dewridimu nopusning köpiyish nisbiti bundaq töwen bolmaydiken.

Uyghur rayonidiki bir xitay jem'iyetshunasning yazghan maqaliside étirap qilishiche, 2017-yildin 2018-yilghiche Uyghur rayonida 120 ming nopus az tughulghan. Biraq u maqaliside, Uyghur ayallirining özlükidin tughmasliq opératsiyesi qildurghanliqini, bezilirining buning üchün 3000 yüen mukapat alghanliqini, bezilirining bolsa "Köp tughushqa qutritidighan esebiylerning tesiridin qutulghanliqi" ni bildürgenlikini yazghan.

Maralbéshigha barghan muxbirlar xitayning maralbéshidiki yerlik Uyghurlar bilen bingtu'endiki Uyghurlargha qaratqan nopus siyasitide qosh ölchem qollinidighanliqini bayqighan. Hökümet höjjitide bayan qilinishiche, maralbéshi nahiyi'esidiki 6-déwiziye qurghan "Témin'gu'en" (tömürqowuq) baziri ötken yil yardemchi saqchilarni qobul qilghan bolup, hemmisining xitay bolushini shert qilghan hemde ularning ikkinchi balisi tughulsa her birige 10 ming yüen dawalinish puli béridighanliqini wede qilghan.

Ilshat hesen ependi xitayning Uyghur rayonida Uyghurlarning nopusini cheklep, xitaylarni köp tughushqa righbetlendürüshining del hazir yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqning neq ispati ikenlikini bildürdi.

1954-Yil bingtu'en qurulghandin béri xitay nopusini köchürüsh we köpeytish bazisigha aylan'ghan bolup, bügünki kündimu xitay hökümiti bingtu'endiki xitay puqralirigha köp perzentlik bolushqa ilham bérip, ularni her türlük parawanliqlardin behrimen qilishqa bashlighan؛ emma Uyghur qatarliq az sanliq milletlerning nopusining azlitish we yoq qilish siyasitidin qet'iy waz kechmigen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet