Истанбулда хитайниң «бир йол бир бәлвағ» қурулуши муһакимә қилинди

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2019-12-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Доктор ели әхмәтбәг оғли истанбулда өткүзүлгән «түрк дуняси гио-сиясий нуқтисидин хитайниң ‹бир йол бир бәлвағ түри' гә нәзәр» намлиқ муһакимә йиғиниға риясәтчилик қилмақта. 2019-Йили 13-декабир. Истанбул, түркийә.
Доктор ели әхмәтбәг оғли истанбулда өткүзүлгән «түрк дуняси гио-сиясий нуқтисидин хитайниң ‹бир йол бир бәлвағ түри' гә нәзәр» намлиқ муһакимә йиғиниға риясәтчилик қилмақта. 2019-Йили 13-декабир. Истанбул, түркийә.
RFA/Azigh

Истанбулда ечилған хитайниң «бир йол бир бәлвағ» қурулуши һәққидики мәхсус муһакимә йиғинида, мәзкур қурулушиниң түрк дунясиға елип келидиған тәһдитлири тәһлил қилинғандин сирт, түрк дуняси уйғур мәсилисигә игә чиқишқа чақирилди.

13-Декабир хитай тәтқиқат университети, уйғур академийәси вә түрк очақлири тәшкилати һәмкарлишип истанбулда «түрк дуняси гио-сиясий нуқтисидин хитайниң бир йол бир бәлвағ түригә нәзәр» намлиқ муһакимә йиғини өткүзди.

Йиғин чүштин кийин саәт иккиләрдә чәмбәрлиташ райониға җайлашқан түрк очақлириниң йиғин залида доктор ели әхмәтбәг оғлиниң риясәтчиликидә башланди.

Доктор пәрһат қурбан тәңритағли әпәндим ичилиш мурасимида сөз қилип, «түрк дунясини йипәк йолини хитайларға тарттуруп қоймаслиққа, түрк миллитини уйғурларниң қирғинчилиққа учришиға қарап турмаслиқ» қа чақирди.

Доктор пәрһат қурбан тәңритағли бу һәқтә тохтилип мундақ деди: «бу қиммәтлик йипәк йолиниң хитай тәрипидин тартивелинишиға йол қоймаслиқимиз керәк. Шәрқи түркистансиз түрк мәвҗут болмайду, түрксизму шәрқи түркистан болмайду. Түрк миллити уйғурларниң һазирқи қирғинчилиққа учришиға қарап турмаслиқи керәк.»

Йиғин бир йол бир бәлвағ қурулушиниң түрк дунясиға көрсәткән тәсири һәққидики мутәхәссисләрниң доклатлири билән давамлашти. Тунҗи доклат әгә университетиниң профессори алимҗан инайәт әпәндимниң «шәрқи түркистан өрникидин хитайниң бир йол бир бәлвағ түригә нәзәр» намлиқ доклати болуп, доклатта уйғур районида йүз бәргән вәқәләрни яки хитайниң уйғур сияситини мисалға илип туруп, сиясий вә тарихи нуқтидин «бир йол, бир бәлвағ» қурулушиниң түрк дунясиға болған тәсири анализ қилинди.

Кәйнидин доктор пәрһат қурбан тәңритағли әпәндим «йипәк йоли бойлиридики йәр намлириниң хитайчилаштурулуши» дегән темида доклат бәрди. У, уйғур районидики йәр намлириниң хитайчилаштурулушини мисалға илип туруп, хитайниң кеңәймичилики вә ассимилятсийә сиясити һәққидә тохталди.

Ахирида даңлиқ түрк зиялийси доктор рамазан курутоғли уйғур түрклириниң келәчики нуқтисидин хитай, исраил вә түркийә мунасивәтлири тоғрисида доклат бәрди.

Доктор рамазан курутоғли доклатида хитай, исраилийә вә түркийә мунасивәтлири нуқтисидин уйғур хәлқиниң келәчикини анализ қилиш билән бирликтә, уйғур мәсилисиниң түркийәдики күрәшлиридә диққәт қилишқа тегишлик нуқтиларниму йорутуп бәрди.

Биз бу мунасивәт билән доктор рамазан куртоғлини зиярәт қилдуқ.

Рамазан әпәндим «бир йол, бир бәлвағ» қурулушиниң түркийәдики уйғур давасиға көрситидиған тәсири вә түркийәниң уйғур мәсилисидә ойнайдиған роли һәққидики соалимизға җаваб берип мундақ деди: «бир йол, бир бәлвағ қурулуши йеңи йәршарилишиш қурлишидур. Хитай америкиниң 1929-йилидин 1939-йилиғичә болған арилиқта йүз бәргән ғайәт зор ишләпчиқириш долқуниға вә саталмаслиқ кризисиға дуч кәлмәктә. Бир йол, бир бәлвағ қурулуши хитайниң бир чиқиш еғизи. Түркийә җумһурийити бу имканийәтләрни хитай билән сөзләшкәндә төвәндики мәсилини оттуриға қоюш керәк. Әгәр бир йол бир бәлвағ қурулуши мәвҗут болимән дәйдикән, уйғур түрклириниң чоқум кишилик һоқуқ принсиплириға уйғун шәкилдә, өз тилини ишлитиш, халиған диниға етиқад қилиш, әркин ибадәт, халиған киши билән той қилиш дегәндәк кишилик һоқуқ қиммәтлирини қоғдайдиған система қурлиши керәк. Бу момкин болмай туруп хитай әмәлдарлириниң бир йол бир бәлвағ қурулушини түркийәдә тосалғусиз ишқа кириштүрүшни хиял қилиши әхмәқлиқ болиду. Уйғур түрклири қан йиғлаватқанда 350 милйон түрк раһәт ухлиялмайду. Хитайниң бир йол бир бәлвағ қурулушидики мәқсити пул вә тиҗарәт болса, түркийәниң муһим мәсилиси уйғур түрклиридур.»

Биз бу йиғинниң әһмийити вә бир йол бир бәлвағ қурлиши билән уйғур мәсилисиниң мунасивити һәққидә уйғур академийәсиниң рәиси профессор алимҗан инайәт әпәндимни зиярәт қилдуқ.

Доктор алимҗан инайәт әпәндим «бир йол, бир бәлвағ» ниң маһийитини хитайниң нөвәттики ички вә ташқи сияситини йорутуш арқилиқ илмий йосунда түрк хәлқигә аңлитишниң уйғур давасиға болған тәсири һәққидә тәпсилий тохталди.

Хитай тәтқиқат институти 12-ноябир күни уйғур академийәсиниң тәркибидә, уйғур академийәсиниң рәиси профессор алимҗан инайәт әпәндимниң тәстиқи билән истанбулда қурулған болуп, игилишимизчә бундин кийин хитай мәсилилири үстидә илмий паалийәтлирини техиму кәң раваҗландуридикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт