Istanbulda xitayning "Bir yol bir belwagh" qurulushi muhakime qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2019-12-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Doktor éli exmetbeg oghli istanbulda ötküzülgen "Türk dunyasi gi'o-siyasiy nuqtisidin xitayning 'bir yol bir belwagh türi' ge nezer" namliq muhakime yighinigha riyasetchilik qilmaqta. 2019-Yili 13-dékabir. Istanbul, türkiye.
Doktor éli exmetbeg oghli istanbulda ötküzülgen "Türk dunyasi gi'o-siyasiy nuqtisidin xitayning 'bir yol bir belwagh türi' ge nezer" namliq muhakime yighinigha riyasetchilik qilmaqta. 2019-Yili 13-dékabir. Istanbul, türkiye.
RFA/Azigh

Istanbulda échilghan xitayning "Bir yol bir belwagh" qurulushi heqqidiki mexsus muhakime yighinida, mezkur qurulushining türk dunyasigha élip kélidighan tehditliri tehlil qilin'ghandin sirt, türk dunyasi Uyghur mesilisige ige chiqishqa chaqirildi.

13-Dékabir xitay tetqiqat uniwérsitéti, Uyghur akadémiyesi we türk ochaqliri teshkilati hemkarliship istanbulda "Türk dunyasi gi'o-siyasiy nuqtisidin xitayning bir yol bir belwagh türige nezer" namliq muhakime yighini ötküzdi.

Yighin chüshtin kiyin sa'et ikkilerde chemberlitash rayonigha jaylashqan türk ochaqlirining yighin zalida doktor éli exmetbeg oghlining riyasetchilikide bashlandi.

Doktor perhat qurban tengritaghli ependim ichilish murasimida söz qilip, "Türk dunyasini yipek yolini xitaylargha tartturup qoymasliqqa, türk millitini Uyghurlarning qirghinchiliqqa uchrishigha qarap turmasliq" qa chaqirdi.

Doktor perhat qurban tengritaghli bu heqte toxtilip mundaq dédi: "Bu qimmetlik yipek yolining xitay teripidin tartiwélinishigha yol qoymasliqimiz kérek. Sherqi türkistansiz türk mewjut bolmaydu, türksizmu sherqi türkistan bolmaydu. Türk milliti Uyghurlarning hazirqi qirghinchiliqqa uchrishigha qarap turmasliqi kérek."

Yighin bir yol bir belwagh qurulushining türk dunyasigha körsetken tesiri heqqidiki mutexessislerning doklatliri bilen dawamlashti. Tunji doklat ege uniwérsitétining proféssori alimjan inayet ependimning "Sherqi türkistan örnikidin xitayning bir yol bir belwagh türige nezer" namliq doklati bolup, doklatta Uyghur rayonida yüz bergen weqelerni yaki xitayning Uyghur siyasitini misalgha ilip turup, siyasiy we tarixi nuqtidin "Bir yol, bir belwagh" qurulushining türk dunyasigha bolghan tesiri analiz qilindi.

Keynidin doktor perhat qurban tengritaghli ependim "Yipek yoli boyliridiki yer namlirining xitaychilashturulushi" dégen témida doklat berdi. U, Uyghur rayonidiki yer namlirining xitaychilashturulushini misalgha ilip turup, xitayning kéngeymichiliki we assimilyatsiye siyasiti heqqide toxtaldi.

Axirida dangliq türk ziyaliysi doktor ramazan kurut'oghli Uyghur türklirining kélechiki nuqtisidin xitay, isra'il we türkiye munasiwetliri toghrisida doklat berdi.

Doktor ramazan kurut'oghli doklatida xitay, isra'iliye we türkiye munasiwetliri nuqtisidin Uyghur xelqining kélechikini analiz qilish bilen birlikte, Uyghur mesilisining türkiyediki küreshliride diqqet qilishqa tégishlik nuqtilarnimu yorutup berdi.

Biz bu munasiwet bilen doktor ramazan kurt'oghlini ziyaret qilduq.

Ramazan ependim "Bir yol, bir belwagh" qurulushining türkiyediki Uyghur dawasigha körsitidighan tesiri we türkiyening Uyghur mesiliside oynaydighan roli heqqidiki so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Bir yol, bir belwagh qurulushi yéngi yersharilishish qurlishidur. Xitay amérikining 1929-yilidin 1939-yilighiche bolghan ariliqta yüz bergen ghayet zor ishlepchiqirish dolqunigha we satalmasliq krizisigha duch kelmekte. Bir yol, bir belwagh qurulushi xitayning bir chiqish éghizi. Türkiye jumhuriyiti bu imkaniyetlerni xitay bilen sözleshkende töwendiki mesilini otturigha qoyush kérek. Eger bir yol bir belwagh qurulushi mewjut bolimen deydiken, Uyghur türklirining choqum kishilik hoquq prinsiplirigha uyghun shekilde, öz tilini ishlitish, xalighan dinigha étiqad qilish, erkin ibadet, xalighan kishi bilen toy qilish dégendek kishilik hoquq qimmetlirini qoghdaydighan sistéma qurlishi kérek. Bu momkin bolmay turup xitay emeldarlirining bir yol bir belwagh qurulushini türkiyede tosalghusiz ishqa kirishtürüshni xiyal qilishi exmeqliq bolidu. Uyghur türkliri qan yighlawatqanda 350 milyon türk rahet uxliyalmaydu. Xitayning bir yol bir belwagh qurulushidiki meqsiti pul we tijaret bolsa, türkiyening muhim mesilisi Uyghur türkliridur."

Biz bu yighinning ehmiyiti we bir yol bir belwagh qurlishi bilen Uyghur mesilisining munasiwiti heqqide Uyghur akadémiyesining re'isi proféssor alimjan inayet ependimni ziyaret qilduq.

Doktor alimjan inayet ependim "Bir yol, bir belwagh" ning mahiyitini xitayning nöwettiki ichki we tashqi siyasitini yorutush arqiliq ilmiy yosunda türk xelqige anglitishning Uyghur dawasigha bolghan tesiri heqqide tepsiliy toxtaldi.

Xitay tetqiqat instituti 12-noyabir küni Uyghur akadémiyesining terkibide, Uyghur akadémiyesining re'isi proféssor alimjan inayet ependimning testiqi bilen istanbulda qurulghan bolup, igilishimizche bundin kiyin xitay mesililiri üstide ilmiy pa'aliyetlirini téximu keng rawajlanduridiken.

Toluq bet