Türk mutexessisler: "Wabadin kéyin xelq'ara siyasiy sistémida chong özgirish bolidu"

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-04-22
Share
turkiyede-virus-istanbul.jpg Wirustin qoghdinish kiyimi kiygen xizmetchi sultan ehmed meschitining aldidiki orunduqlarni dézinféksiye qiliwatqan körünüsh. 2020-Yili 21-mart, istanbul.
AP

Xitayda bayqilip pütün dunyagha yéyilghan koruna wirusi wabasidin kéyinki xelq'ara siyasiy sistéma heqqide axbarat wasitiliride oxshimighan qarashlar we talash-tartishlar ewj alghan bolup, türk axbarat wasitiliridimu wabadin kéyinki siyasiy sistémida yüz béridighan özgirishler toghrisida her xil köz-qarashlar élan qilinishqa bashlidi.

Xitayning ichki we tashqi jehettin bésimgha uchraydighanliqi, ichki we tashqi siyasetlirining özgiridighanliqi heqqide talash-tartish kücheygen bolup, élan qilin'ghan analiz maqalilirining köpinchiside wabadin kéyinki özgirishning iqtisadiy we ijtima'iy jehettinla emes, siyasiy jehettinmu küchlük bolidighanliqi otturigha qoyulmaqta.

Yéqinda türkiyediki nopuzluq tetqiqat merkizi hésablinidighan siyaset, iqtisad we jem'iyet tetqiqat jem'iyiti (SETA) ning tetqiqatchisi yüsüf emre köch teripidin SETA ning resmiy tor békitide élan qilin'ghan "Wabadin kéyinki xitay" namliq maqalide wirustin kéyinki xitay duch kélidighan mesililer ichki we tashqi siyaset nuqtisidin tepsiliy analiz qilin'ghan.

Maqalide éytilishiche, yéqindin buyan kishiler xitay wekillik qilidighan diktator sistéma bilen gherbining siyasiy sistémisining wirus jeryanidiki rolini sélishturushqa bashlighan bolup, xitay özige xas diktator siyasiy qurulmisini gherbning sistémisigha qarshi tallash süpitide dunyagha teshwiq qilishqa bashlighan.

Emre köchning maqaliside éytilishiche, 5G tori, "Bir yol bir belwagh" qurulushi, xitayning ottura-sherq, ottura déngiz we yawropadiki pa'aliyetliri xitayning gherb sistémisigha qarshi pa'aliyetliri üchün asas hésablinidiken.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan pelsepe penliri doktori memtimin ela xitayning siyasiy idé'ologiyesi bilen gherb siyasiy sistémisi otturisidiki riqabetning mahiyiti we perqi heqqide toxtaldi.

Emre koch maqaliside xitayning wabadin kéyinki tashqi siyasitini yighinchaqlap, mundaq dégen: "Xitay yéqinda ikki tekshilikte tashqi siyasitini shekillendüridu. Deslepkisi xelq'aradiki obrazini rémont qilish, kéyinkisi gherb sistémisining kemchilikini tekitlesh arqiliq özining siyasiy sistémisi we idéyologiyesini dunyagha teshwiq qilish."

Wabaning xitay bilen yawropa munasiwetlirige bolghan tesiri muhim nuqta süpitide tepsiliy analiz qilin'ghan bolup, maqalide xitayning waba jeryanidiki "Maska diplomatiyesi" waba krizisidin kélip chiqqan yawropa ittipaqi otturisidiki ziddiyetni chongqurlashturidighanliqi, xitayning pursettin paydilinip jenubiy we sherqi yawropa döletliride tesirini kéngeytish üchün pa'al heriket qilidighanliqi éytilghan.

Memtimin ela ziyaritimiz dawamida wabadin kéyin xitayning dunyagha teshwiq qiliwatqan diktator siyasiy idé'ologiyesi bilen gherb siyasiy idé'ologiyesi otturisidiki toqunushtin kélip chiqidighan aqiwet heqqidiki mölcherlirini bir qanche jehettin otturigha qoydi.

Tonulghan istratégiye tetqiqatchisi doktor weysel kurd "Sabah" gézitide élan qilghan maqaliside amérikaning yéqinqi mezgillik siyasiy yönilishide dunyagha yétekchilik qilish istikini yoqitip qoyghanliqini, lékin xitayning iqtisadiy, herbiy we medeniyet jehettin dunyagha yétekchilik qilishqa yétersiz ikenlikini, xitayning her jehette amérika bilen özüngge soqushturghudek küchning yoqluqini éytqan. Maqalide yene wabadin kéyinki amérikaning siyasiti heqqide mundaq déyilgen: "Amérikada waba ötüp ketkendin kéyin tramp diqqitini xitaygha téximu bekrek merkezleshtüridu dep éytalaymiz. Saylam jeryanida qolidiki eng yaxshi kozir xitay. Saylamda ghelibe qazansa mewjut siyasetlirini dawamlashturushi mumkin."

Emre koch maqaliside waba seweblik xitay iqtisadining 40 yildin buyanqi eng töwen chekke chüshüp qilish mumkinchilikining barliqini, wabaning xitaydiki hökümet bilen jem'iyet otturisidiki ismi qoyulmighan "Öz'ara maslishish toxtami" ni xeterge uchratqanliqini, xitayda ijtima'iy buruqturmiliqning dawamliq küchiyidighanliqini éytqan.

Közetküchiler wabadin kéyin yersharilishishqa qarshi turush siyasiy heriketlirining küchiyishi seweblik xitayning dunyaning ishlepchiqirish merkizi bolushtek ornidin tedrijiy ayrilip qilish mumkinchilikini tekitlimekte. "Hürriyet" gézitide élan qilin'ghan xewerde ufuq uniwérsitéti xelq'ara munasiwet fakultétining mudiri proféssor doktor senjer imer korona wirusi wabasidin kéyinki dunya heqqidiki pikrini otturigha qoyup, mundaq dégen: "Milliy döletlerning yersharilishish siyasetliride jiddiy özgirish bolidu. Bundin kiyin döletler éhtiyajliq nersilerni öz dölitide ishlepchiqirish üchün musteqil siyasiy sistéma insha qilish yoligha mangidu. Bu xitayning hemmige 'men bérey' uslubini özgertidu."

Közetküchlerning qarishiche, wabagha qarshi turush jeryanida kishilik hoquqni depsende qilghan siyasetler, sehiye xizmitining yéterlik bolmasliqi, xelqining turmush sewiyisining töwenlishi qatarliq sewebler tüpeyli xitayda xelqning hökümetke bolghan naraziliqining küchiyish éhtimalliqi intayin yuqiri iken.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan ömer qul ependim wabaning deslepki mezgilide xitay hökümitining doxturlarni qolgha élishi, wirus bilen munasiwetlik uchurlarni qattiq kontrol qilishi, kishilik hoquqni depsende qilishi qatarliq qilmishlirining dunyagha ashkara bolghanliqini, buning peqet diktator kommunist partiye hökümitining körün'gen qismi ikenlikini, heqiqiy ehwalning buningdin téximu éghir ikenlikini éytti. U mundaq dédi: "Aldi bilen xitayda kishilik hoquq uqumi heqqide toxtilish intayin menisiz bir ish. Wabadin burunmu xitayda kishilik hoquq deydighan nerse mewjut emes idi. Xitay kishilik hoquq, démokratiye, qanun döliti qatarliq uqumlar heqqide toxtilish mumkin bolmighan bir siyasiy sistémigha ige dölet."

"Gérmaniye awazi" gézitining 5-apirildiki xewiride éytilishiche, yéqinda tehdit astidiki milletler teshkilati xitayda koruna wirusi seweblik kishilik hoquq depsendichilikining éghirlishish mumkinchiliki toghrisida agahlandurush bergen. Mezkur teshkilatning bayanatida qeyt qilinishiche, 2020-yili yanwarning béshidin étibaren korona wirus bilen munasiwetlik 900 din köp kishining tutulghanliqi, yoqap ketkenliki, lagérlargha ewetilgenliki, mejburiy étirap qildurghanliqi yaki jerimane qoyulghanliqi éniqlan'ghan. Xitay bixeterlik tarmaqliri koruna wirusi bilen munasiwetlik yalghan xewer tarqatqanliq bahanisi bilen 5 ming 111 weqeni bir terep qilghan bolup, Uyghur rayoni we tibettin zor salmaqni igileydiken. Tehdit astidiki milletler teshkilatining mudiri ulrix déliyus xitayning wabagha qarshi turush bahanisi bilen ménge yuyush herikitini kücheytkenlikini, din we axbarat erkinlikining téximu qattiq qamal qilin'ghanliqini éytqan.

Ziyaritimiz dawamida doktor ömer qul dunya wirus bilen küresh qiliwatqan ehwalda dunyaning Uyghur kishilik hoquq mesilisini hel qilish üchün qedem bésishining hazirche mumkin emeslikini, lékin dunyadiki Uyghur teshkilatlirining Uyghur mesilisini küntertipte tutup turush üchün dawamliq tirishchanliq körsitishi kéreklikini éytti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.