"уйғурларға 3 ай ичидә түрк пуқралиқи бериш қанун лайиһәси" түркийә парламентиға сунулди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2021-04-19
Share
"ийи" партийәсидин болған парламент әзаси арслан қабуқчуоғлу әпәнди уйғурларни 3 ай ичидә түрк вәтәндашлиқиға қобул қилиш тоғрисидики түркийә парламентиға сунған қанун лайиһәсини. 2021-Йили апрел.
RFA/Erkin Tarim

"ийи" партийәсидин болған парламент әзаси арслан қабуқчуоғлу әпәнди уйғурларни 3 ай ичидә түрк вәтәндашлиқиға қобул қилиш тоғрисидики бир қанун лайиһәсини түркийә парламентиға сунди.

Парламент әзаси арслан қабуқчуоғлу сунған илтимаста мәзкур қанун лайиһәсини сунуштики сәвәблирини чүшәндүрүп өткән. Илтимаста уйғурларниң 1933- вә 1944-йиллирида икки қетим мустәқил дөләт қурғанлиқини, 1949-йили комунист хитай шәрқий түркистанни бесивалғандин кейин уйғурларға қарита изчил һалда ассимилатсийә сиясити елип бериватқанлиқини, буниңдин хитайниң мәқситиниң уйғурларни йоқ қилиш икәнликини чүшинип йәткили болидиғанлиқини тәкитлигән. У илтимасида йәнә кишилик һоқуқини көзитиш тәшкилатиниң уйғурлар тоғрисида елан қилған доклати тоғрисида мәлумат берип, мундақ дәп язған: "кишилик һоқуқини көзитиш тәшкилати тәрипидин 2013-йили елан қилинған доклатта хитайниң уйғур районида кәң көләмдә миллий кәмситиш, диний етиқадни чәкләш, шундақла уйғур мәдәнийитини, уйғурларниң миллий кимликини йоқ қилиш сиясити елип бериватқанлиқини оттуриға қойған иди. 2021-Йилиға кәлгәндә америка, канада вә голландийә қатарлиқ дөләтләр хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ елип бериватқанлиқини бекитти. Бундақ бир пәйттә түркийәдә туруватқан уйғурлар хатирҗәм яшиши керәк."

Түркийә пуқралиққа қобул қилиш қануниға 2019-йили түзитиш киргүзгән болуп, бу қанун бойичә вәтәндашлиқни илтимас қилғучилар түркийә пуқралиқини елиш үчүн түркийәдә уда 5 йил иқамәт билән туруши шәрт. Әмма "ийи" партийәсидин болған парламент әзаси арслан қабуқчуоғлу әпәнди түркийә парламентиға сунған қанун лайиһәсидә мунуларни тәкитлигән: "түркийәдә панаһланғучи салаһийитидә туруватқан, түркийәниң дөләт бихәтәрликигә хәвп елип кәлмәйдиған уйғурлар түркийә ичкий ишлар министирлиқиға илтимас сунған тәқдирдә, 3 ай ичидә түркийә пуқралиқиға қобул қилиниши керәк."

Бу қанун лайиһәси түркийә парламентида музакиригә қоюлса мақуллуқтин өтәрму? бу һәқтә зияритимизни қобул қилған "ийи" партийәсиниң парламент әзаси, асасий қанун комитетиниң әзаси фәридун бахши әпәнди өктичи партийәләрдин болған парламент әзалириниң саниниң аз икәнликини, парламентта музакиригә қоюлған тәқдирдиму мақуллуқтин өтүш еһтималиниң төвән икәнликини әскәртип өтти. У мундақ деди: "худайим буйриса, мақуллуқтин өтәр. Лекин буниң иһтималлиқи бәк төвән. Чүнки парламентта һазирқи һөкүмәтниң вә һөкүмәтни қоллайдиған парламент әзалириниң сани көп болғачқа, мақуллуқтин өтмәйду. Әмма бу арқилиқ шәрқий түркистан мәсилиси парламентта күнтәртипкә келиду. Бу җәһәттин пайдилиқ дәп ойлаймән."

Түркийәдики шәрқий түркистан аммивий тәшкилатлири узундин буян иқамәт билән түркийәдә туруватқан уйғурларни түркийә пуқралиқиға қобул қилишни тәләп қилип кәлгән болсиму, әмма һазирға қәдәр йәнә 20 миң әтрапидики уйғур техиғичә түрк пуқралиқини алалмиған. Парламент әзаси арслан қабуқчуоғлу әпәнди буларни нәзәрдә тутқан һалда вәтәндашлиққа өтүшни халиған уйғурларни 3 ай ичидә пуқралиққа қобул қилиш тоғрисидики қанун лайиһәсини сунған. Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған бүйүк бирлик партийәсиниң рәиси, парламент әзаси мустафа дәстичи әпәнди бу қанун лайиһәси мақулланмиған тәқдирдиму, уйғурларға дәрһал түрк пуқралиқи берилиши керәкликини баян қилип, мундақ деди: "мәнчә, түркийә һеч кечиктүрмәстин һазирғичә түркийә пуқралиқи алалмиған 20 миң әтрапида уйғурни түрк пуқралиқиға қобул қилиш керәк. Мәнчә қобул қилиду. 20 Миң адәм түркийә үчүн һечнемә әмәс, бу аз сан һесаблиниду. Буниң үчүн айрим қанун мақуллашниң керики йоқ, чүнки түркийә уйғурларниң иккинчи вәтини һесаблиниду."

Шәрқий түркистан вәхписиниң сабиқ рәиси һамутхан гөктүрк әпәнди әгәр бу лайиһә парламентта мақуллуқтин өткән тәқдирдә, буниң уйғурлар үчүнму һәм түркийә үчүнму пайдилиқ болидиғанлиқини тәкитлиди.

Хитай давамлиқ һалда түркийәгә бәзи уйғурларниң тизимликини тапшуруп, түркийәниң қайтуруп беришини тәләп қилмақта. Һамутхан гөктүрк әпәнди әгәр түркийә бу қанун лайиһәсини мақуллиса, хитайниң түркийәдин бундақ тәләпләрни қилалмайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Һазир түркийә парламентида җәмий 584 парламент әзаси бар болуп, буларниң ичидә һөкүмәтни қоллайдиған парламент әзалириниң сани җәмий 337 нәпәр, өктичи партийәләрдин болған парламент әзалириниң сани 247 нәпәр болуп, мәзкур қанун лайиһәсини әгәр өктичи партийәләрдин болған парламент әзалириниң һәммиси қоллиған тәқдирдиму, мақуллуқтин өтүши қийин икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт