Türkiye bash elchisini öz ichige alghan 49 döletning 70 tin artuq diplomati Uyghurlar mesiliside xitaygha yantayaq bolghan

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.04.15
ismail-heqqi-musa Xitay hökümiti béyjingda orunlashturghan ziyapette türkiye bash elchisi isma'il heqqi musa sözlewatqan körünüsh. 2024-Yili 10-aprél, béyjing
chinanews.com.cn/screenshot

Türkiyeni öz ichige alghan 49 dölettin kelgen 70 chet ellik diplomat béyjingda xitay emeldarliri sahibxaniliq qilghan chong ziyapetke qatnashqan. Ular özlirining Uyghur éligha qilghan ziyariti we bu jeryandiki tesiratlirini bayan qilip, xitayning “Shinjang siyasiti” ni maxtighan. Ular yene “Bir belbagh we yol” qurulushi boyiche xitay bilen hemkarliqni kücheytishni ümid qilidighanliqini bildürüshken. Mutexessisler, xitayning bu türdiki pa'aliyetler arqiliq, Uyghur élidiki kishilik hoquq depsendichiliki we Uyghur mejburiy emgikige chétishliq tenqid we eyibleshni ret qilip, xelq'aradiki tesirini kéngeytishni meqset qilghanliqini ilgiri sürmekte.

 “Tengritagh tori” ning xewirige asaslan'ghanda, 2024-yili 4-ayning 10-küni, yeni rozi héyt küni türkiye bash elchisini öz ichige alghan 49 dölettin kelgen 70 din artuq elchi we diplomat, xitay hökümiti béyjingda orunlashturghan ziyapetke qatnashqan. Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingrüy, aptonom rayonning re'isi erkin tunyaz qatarliqlarmu bu ziyapetke ishtirak qilghan.

Xewerde mundaq déyilgen: “49 Döletning xitaydiki 70 din artuq elchi we diplomatliri shinjang ziyariti jeryanida özlirining heqiqiy chüshenchisi we shexsiy kechürmishliri asasida shinjangning iqtisadiy we ijtima'iy tereqqiyati hemde kishilik hoquqni qoghdash muweppeqiyetlirini bayan qilip, dostluqni qayta tekitlidi. Ular, shinjangning iqtisadiy, medeniyet we bashqa sahelerde qolgha keltürgen nurghun muweppeqiyetlirini öz közi bilen körgenlikini éytti, shundaqla xitay bilen bolghan hemkarliqni yenimu kücheytidighanliqini bildürüshti” .

2024-Yili 4-ayning 10-küni, yeni rozi héyt küni türkiye bash elchisini öz ichige alghan 49 dölettin kelgen 70 din artuq elchi we diplomat, xitay hökümiti béyjingda orunlashturghan ziyapetke qatnashqan körünüsh. 2024-Yili 10-aprél, béyjing
2024-Yili 4-ayning 10-küni, yeni rozi héyt küni türkiye bash elchisini öz ichige alghan 49 dölettin kelgen 70 din artuq elchi we diplomat, xitay hökümiti béyjingda orunlashturghan ziyapetke qatnashqan körünüsh. 2024-Yili 10-aprél, béyjing
xinjiang.gov.cn

 Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi, doktor hénri shajiwski (Henryk Szadziewski) bu heqte pikir bayan qilip, mundaq dédi:

 “Biz xitayning bu xildiki keng kölemlik teshwiqat pa'aliyetlirini burunqi söhbetlirimizde tilgha alghan iduq. Xitay hökümiti bir tereptin, Uyghur rayonidin bir qisim yerlik kishilerni tallap chet elge chiqarsa, yene bir tereptin, xitay hökümitini qollaydighan chet ellik diplomatlar we muxbirlarni Uyghur rayonigha ewetip, özining siyasiy teshwiqati üchün paydiliniwatidu. Buningdiki tüp meqset rayonda hemme ishlarning normal haletke qaytqanliqini tashqi dunyagha anglitishtin ibaret. Shuning bilen bir waqitta, xitay yene bu xil teshwiqat arqiliq rayondiki atalmish ‛ashqunluq‚ ni bésiqturushta muweppeqiyet qazan'ghanliqini namayish qilmaqchi boluwatidu”.

Xewerde türkiye, süriye we afriqa döletlirining bir qisim bash elchilirining xitayning Uyghur rayonidiki siyasitini maxtighanliqi, ularning “Amérika we gherbtiki bir qisim küchler shinjang heqqide yalghan uchur tarqitiwatidu” dégenliki tilgha élin'ghan. Xewerde türkiyening xitaydiki bash elchisi isma'il heqqi musaning sözlirige alahide urun bérilgen.

Doktor hénri shajiwski türkiye, süriye we jenubi afriqa qatarliq döletlerning xitayda turushluq bash elchilirining xitayni maxtap qilghan sözlirige sözlirige reddiye berdi.

Xewerde déyilishiche, türkiye bash elchisi isma'il heqqi musa “Yer shari waqit géziti” ning muxbirigha mundaq dégen: “Bügünki shinjang ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushining yadroluq nuqtisi, shundaqla uchur-alaqe we soda-tijaretning merkizi. Bu yil biz yuqiri derijilik wekiller ömikini teshkillep, shinjangni ziyaret qilip, ikki terepning küchlük hemkarliqini yenimu kücheytishni ümid qilimiz. Biz shinjangning kelgüsi tereqqiyatigha ishinimiz. Men shinjangning mezzilik yémekliklirini, güzel menzirilirini, qizghin we méhmandost her millet xelqini dunyagha tonushturimen” .

Doktor hénri shajiwski, türkiye bash elchisi isma'il heqqi musaning xitayning dépigha ussul oynawatqanliqini, uning dégenlirining peqetla bir diplomatik éytim yaki hékaye ikenlikini, emeliyet yeni pakitning undaq emeslikini ilgiri sürdi:

 “Bu bir murekkep so'al. Türkiye hökümiti burun xitayning Uyghur siyasitini tenqid qilatti. Lékin hazir türkiyening u tenqidi pikri yoqap ketti. Eger méni türkiyening bash elchisi isma'il heqqi musaning qilghan sözlirige qandaq baha bérisiz désingiz, u xitay hökümitining dépigha ussul oynawatidu. Yeni xitay da'irilirining arzu qilghinini qiliwatidu we sözlewatidu. Isma'il heqqi musa xitay hökümitining dégenlirini tekrarlawatidu. Bu xitay hökümitining uni shinjanggha élip bérip pul xejligenlikining netijisi. Xitayning buninggha oxshash shexslerni Uyghur rayonigha élip kélishidiki meqsiti, özlirining Uyghur rayonida qilghan-etkenlirining we yürgüzgen siyasitining orunluq ikenlikini ispatlash üchündur. Shuning bilen bir waqitta, xitay hökümiti bu xil usullar arqiliq özining siyasitini teshebbusini téximu kücheytishtin ibaret. Men biz az burun dégendek, xitay hökümiti özliri orunlashturghan sayahet we qilghan tirishchanliqining netijisini éliwatidu” .

Türkiye hajettepe uniwérsitétining dotsénti doktor erkin ekrem, türkiye bash elchisi isma'il heqqi musaning qilghan sözi we türkiyening Uyghur siyasiti heqqide pikir bayan qilip mundaq dédi: “Türkiyening Uyghurlargha qarita dawamlashturuwatqan izchil bir siyasiti yoq. Her qétim hakimiyet béshigha kelgen partiyening Uyghur siyasiti perqliq. Hazirqi adalet we tereqqiyat partiyesimu shundaq qiliwatidu. Yeni türkiye xelq'ara weziyetke qarap we özning menpe'etini aldinqi orun'gha quyup heriket qiliwatidu” .

Türkiyening xitayda turushluq bash elchisi isma'il heqqi musa bu yil 30-yanwar ürümchide ma shingrüy bilen körüshkende, xitay bilen birlikte térrorluqqa qarshi turush, diniy we bashqa sahelerde öz ara hemkarliqni kücheytishni xalaydighanliqni bildürgen idi.

Amérika kato institutining tetqiqatchisi mustafa aqyol (Mustafa Akyol) türk xelqining Uyghurlarni qollap hésdashliq qilsimu, türkiye hökümitining Uyghur siyasitining intayin müjmel we murekkep ikenlikini ilgiri sürdi. U mundaq dédi:

 “Epsuslinarliqi shuki, yéqinqi on yildin buyan türkiyening Uyghur siyasiti intayin müjmel we intayin murekkep bolup keldi. Bir tereptin, türkiyediki türk ammisi arisida Uyghurlargha qarita heqiqiy bir hésdashliq mewjut. Yeni ularda xitayning Uyghurlargha qarita élip bériwatqan zulumlirigha nisbeten bir sezgürlük bar. Biz pat-pat türkiyde hakimiyet yürgüzüwatqan siyasiyonlarning xitayning Uyghur siyasiti heqqide bezide xitayni tenqid qilghan, bezide Uyghurlarni qollighan ijabiy bayanlirini anglaymiz. Yene bir tereptin, türkiye gé'o-siyasiy jehettin özige muwapiq orun izdimekte. Buning bilen türkiye barghanséri gherbtin yiraqlap, xitayni bir poténsiyal küch süpitide körüp, uning bilen yéqinlishiwatidu. Epsuslinarliqi türkiye démokratiyedin yiraqlishiwatidu. Türkiyde hakimiyet yürgüzüwatqan siyasiyonlar arisida gherbke qarshi, xitay yaki rusiyege hésdashliq qilidighan kishiler bar. Bu kishilerning hazirqi hökümetke qarita belgilik tesiri bar” .

Béyjingdiki ziyapette jenubiy afriqa, pakistan, qazaqistan, iran, süriye qatarliq döletlerning bash elchilirimu xitay bilen, bolupmu Uyghur rayoni bilen bolghan iqtisadiy we soda hemkarliqini kücheytishni ümid qilidighanliqini éytqan. Bu yéqinqi yillardin buyan Uyghur aptonom rayonluq da'iriler uyushturghan tashqi teshwiqat sahesidiki pa'aliyetlerning eng chongi hésablinidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.