Түркийә ташқи ишлар министирлиқи б д т елан қилған доклат һәққидә позитсийә билдүрди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2022.09.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Түркийә ташқи ишлар министирлиқи б д т елан қилған доклат һәққидә позитсийә билдүрди Түркийә ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси танҗу билгич.
mfa.gov.tr

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссари ишханиси уйғурлар һәққидики доклатини 31-авғуст елан қилип бир һәптә өткәндин кейин түркийә һөкүмитидин инкас чиқти. Түркийә ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси танҗу билгич әпәнди язма баянат елан қилип, мәзкур доклатниң уйғур түрклири вә башқа мусулман азсанлиқ милләтләр тоғрисида түркийәниң хәлқара сорунларда тәкитләп келиватқан әнсирәшлирини тәстиқлиғанлиқини тәкитлигән.

Танҗу билгич әпәндиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң уйғурлар һәққидики доклати тоғрисида 8-сентәбир күни анадолу хәвәр агентлиқида елан қилинған баянатта мундақ дейилгән: “бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссари ишханисиниң шинҗаң уйғур аптоном район тоғрисида тәйярлиған доклати, райондики уйғурлар вә башқа мусулман азсанлиқ милләтләр тоғрисида түркийәниң хәлқара сорунларда оттуриға қоюп келиватқанлирини тәстиқлапту”.

Танҗу билгич әпәнди баянатида, түркийәниң уйғурлар тоғрисидики әнсирәшлирини хитай даирилиригә йәткүзгәнликини баян қилип мундақ дәйду: “түркийә, уйғур түрклириниң әқәллий һәқ вә һоқуқлириға игә параван вә хатирҗәм яшиши тоғрисидики тәләплирини хитай рәһбәрлири билән болған учришишларда болсун, бирләшкән дөләтләр тәшкилати башта хәлқара сорунларда болсун тәкитләп кәлмәктә”.

Танҗу билгич әпәнди баянатида, хитайниң тәклипигә бинаән түркийәдин бир һәйәт вә түркийәниң бейҗиңда турушлуқ баш әлчисиниң уйғур райониға елип бармақчи болған зияритиниң күн тәртиптә икәнликини, әгәр мәзкур зиярәтниң тосалғусиз елип берилишигә йол қоюлса буниң әмәлийлишидиғанлиқини тәкитлигән.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати уйғурлар һәққидики доклатини елан қилип бир һәптә кейин түркийә ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси бәргән язма баянат тоғрисидики көз қаришини игиләш үчүн “ийи” йәни, “яхши” партийәсиниң парламент әзаси фаһрәттин йоқуш әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ. У, бу һәқтики көз қаришини баян қилип мундақ деди: “түркийә һөкүмитиниң хитайниң шәрқий түркистандики зулумиға қарита б д т дә сүкүттә турувалғанлиқи һәммимизгә мәлум. Һәтта түркийәдики уйғурларниң тәләплиригиму сүкүттә турувалғанлиқини көрдуқ. Лекин ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси танҗу билгич әпәндиниң баянатидики ‛уйғурлар зулумға учравататти, бу доклат арқилиқ б д т тәрипидинму етирақ қилинған болди‚ дегән мәнини ипадилигән сөзи наһайити муһим. Әң муһими түркийә һөкүмити бундин кейин бу доклатни испат қилип көрситип туруп, сәмимий вә изчил һалда уйғурларниң һәқ-һоқуқини қоғдиши керәк. Бу мәсилигә қериндашлиқ, диндашлиқ вә инсанлиқ нуқтиинәзиридин көңүл бөлүши керәк”.

Истанбул университети оқутқучиси доктор өмәр қул әпәнди бу һәқтики көз қаришини баян қилип мундақ деди: “түркийә ташқи ишлар министирлиқи баянатчисиниң баянати орунлуқ. Муһим болғини буниңдин кейин қилидиған ишлар. Бу баянаттики йәнә бир муһим мәсилә түркийәниң бир һәйәтниң һеч қандақ тосалғусиз районға зиярәт елип беришини тәләп қилиши. Әмма баянаттикиләр йетәрлик әмәс, шәрқий түркистан мәсилисидә түркийә қилишқа тегишлик иш наһайити көп, шуңа бундин кейин б д т елан қилған мәзкур доклатни асас қилип туруп, уйғурлар тоғрисида хитайға бәзи тәләпләрни қойса болиду дәп ойлаймән”.

Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти мудири, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди баянат һәққидики көз қаришини баян қилип мундақ деди: “һазир түркийәни идарә қиливатқан адаләт вә тәрәққият партийәсиниң уйғур сиясити хитайниң земин пүтүнлүкигә һөрмәт қилған һалда уйғурларниң бәхтлик, баяшат яшиши, хитай бәргән қануний һәқ вә һоқуқлиридин пайдилиниши керәкликидин ибарәт.

2019-Йили 9-айда түркийә президенти рәҗәп таййп әрдоған америкаға зиярәткә барғанда, оғузхан исимлик бир уйғур униңдин ‛уйғур мәсилисигә қандақ қарайсиз?‚ дәп соал сориғаниди. Президент әрдоған америка һөкүмитиниң уйғур мәсилисигә көңүл бөлүшини, бу мәсилини бирләшкән дөләтләр тәшкилати ичидә болупму хәвпсизлик комитети ичидә һәл қилсақ дәп җаваб бәргәниди. Демәк түркийә һөкүмити уйғур мәсилисини бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң һәл қилишини халайду дегәнлик. Мәнчә түркийә ташқи ишлар министирлиқиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссариятиниң уйғурлар һәққидики доклатини қоллишидики сәвәбму мушу дәп ойлаймән”.

Доктор әркин әкрәм әпәнди б д т елан қилған доклатниң түркийәниң уйғур сияситигә көп тәсир көрсәтмәйдиғанлиқини илгири сүрди.

2017-Йилидин бүгүнигә түркийә ташқи ишлар министири икки қетим, ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси 2 қетим, һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәси баянатчиси 5 қетим баянат берип уйғурларниң һазирқи еғир вәзийитини оттуриға қойғаниди.

Лекин бу баянатларда хитай тәрәпни қаттиқ әйибләйдиған, хитайни қаттиқ нарази қилидиған позитсийә ипадә қилинмиғанлиқи, буларниң һәммисиниң юмшақ шәкилдә ипадиләнгәнлики, әксичә түркийә билән хитайниң сода-иқтисадий һәмкарлиқлири вә башқа мунасивәтлириниң техиму раваҗлиниш һалитини сақлап келиватқанлиқи билдүрүлмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.