Ikki öktichi partiye xaqan fidandin xitay rehberliri bilen Uyghurlar toghrisida némilerni déyishkenlikini soridi

2024.06.14
Selchuq-ozdagh Türkiyening sa'adet we kélechek partiyesidin bolghan parlamént ezalirining parlaménttiki guruppa mes'uli selchuq özdagh 6-ayning 12-küni türkiye parlaménti omumiy yighinida sözlewatqan körünüsh. 2024-Yili 12-iyun, enqere
RFA/Erkin Tarim

Türkiyening sa'adet we kélechek partiyesidin bolghan parlamént ezalirining parlaménttiki guruppa mes'uli selchuq özdagh ependi 6-ayning 12-küni türkiye parlaménti omumiy yighinida söz qilip, türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidandin xitay ziyariti jeryanida xitay rehberliri bilen uchrashqanda Uyghur qirghinchiliqini otturigha qoyghan qoymighanliqini soridi.

U, 600 etrapida parlamént ezasi ishtirak qilghan omumiy yighinda ikki öktichi partiye namidin söz qildi. U, sözini mundaq bashlidi: “Hörmetlik parlamént re'isi, qimmetlik parlamént ezaliri 6-ayning 3-künidin 6-künigiche tashqi ishlar ministiri xaqan fidan ependi xitayda ziyarette boldi. Bu ziyariti jeryanida xitaydiki tetqiqat merkizide doklat berdi, xitay rehberliri we xitay kompartiyesining aliy rehberliri bilen körüshti. Bulardin sirt sherqiy türkistan'ghimu ziyaret élip bardi. Melum bolghinidek u yerdiki Uyghur qérindashlirimiz assimilyatsiyege, hetta irqiy qirghinchiliqqa uchrimaqta. Xaqan fidan ependi bu qétimqi ziyariti jeryanida bularning küntertipke kelgen kelmigenliki toghrisida héch qandaq melumat bermidi. Biz uzun yillardin buyan otturigha qoyup kéliwatqan, Uyghur tilida ma'aripning emeldin qaldurulghanliqi, diniy étiqadning cheklen'genliki, xitay köchmenlirining rayonning nopus qurulmisini özgertishini toxtitish, kishilik hoquq depsendichilikige, irqiy qirghinchiliqqa xatime bérilishi, sherqiy türkistan'gha kishilik hoquq depsendichilikini tekshürüsh hey'iti yollash qatarliq teleplirimizge hökümet héchqachan ijabiy jawab bermidi.”

Selchuq özdagh ependi, türk xelqi namidin xaqan fidandin töwendiki so'allarni soraydighanliqini tekitlep mundaq dédi: “Türk xelqi namidin biz xaqan fidandin shuni sorimaqchimiz, bu qétimqi ziyaret jeryanida Uyghurlar duchar boluwatqan kishilik hoquq depsendichiliki otturigha qoyuldimu? Uyghur ziyaliy, tetqiqatchi, oqutquchi, doxtur, yazghuchi, diniy zat, sen'etchi, tenterbiyechi, karxanichi we sodigerler hetta aliy mektep oqughuchilirini jaza lagérlirigha, türmilerge qamighan, bezilirige ömürlük qamaq jazasi bergen xitaydin bularni soridimu? hazirghiche amérika qoshma ishtatliri hökümi bashta ondin köp döletning parlaménti xitayning Uyghur qatarliq türkiy xelqlerge élip bériwatqan insan qélipidin chiqqan siyasitini ‛irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet‚ dep étirap qildi. Londonda qurulghan Uyghur sot kollégiyesi teripidinmu ‛irqiy qirghinchiliq, insaniyetke qarshi jinayet‚ dep höküm chiqirildi. Türkiye jumhuriyiti döliti hökümiti bolush süpiti bilen bu heqte némilerni qildinglar?”

 Selchuq özdagh ependi parlaméntta qilghan sözide türkiye tashqi ishlar ministiridin dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysanimu soridi. U, mundaq dédi: “Dolqun eysa dunyadiki pütün döletlerge baralaydu, peqetla türkiye bilen xitaygha kirelmeydu. Hökümettin shuni sorimaqchimen, buning sewebi néme? türkiye soti dolqun eysani türkiyege kirse bolidu dep höküm chiqarghan bolsimu, türkiye néme üchün dolqun eysani kirgili qoymaydu? ichki ishlar ministirliqi ‛dölet bixeterlikige tehdit‚ dégen ichki qararni chiqirip, uning türkiyege kirishini ikkinchi qétim cheklidi. Gérmaniye puqrasi dolqun eysa pütün dunya döletlirige bimalal kirip chiqiwatqan turuqluq türkiyege kirelmeydu. Hökümettin shuni sorimaqchimen, silerning dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysani kirgüzmeslikinglardiki seweb néme? roshen abbasning hedisi téxiche türmide, xaqan fidan buni xitaydin soridimu? türkiyediki nurghun Uyghurlar sherqiy türkistandiki ata-ana, uruq-tughqanliri bilen körüshelmeywatidu, bu heqte xitay rehberliri bilen sözleshtinglarmu?”

Selchuq özdagh ependi, bu nutuqni sözligendin kéyin ziyaritimizni qobul qilip, bu nutqini parlaménttiki hakimiyet béshidiki aq partiyedin bolghan 265 neper parlamént ezasi, hökümetni qollawatqan milletchi heriket partiyesidin bolghan 50 neper parlamént ezasi héch qandaq naraziliq bildürmestin anglighanliqini, normalda bashqa mesililerni otturigha qoyghanda bu parlamént ezalirining qattiq naraziliq bildüridighanliqini bayan qilip mundaq dédi: “Adalet we tereqqiyat partiyesi bilen milletchi heriket partiyesi parlamént ezaliri bolsun ular héch qandaq inkas qayturmidi. Méning dégenlirimni toghra emesmu démidi, jawabmu bermidi. Normalda bu nutuqumgha qarshi söz qilsimu bolatti. Bundaq bolushidiki seweb, hökümet, türkiye parlaméntidin hey'et yollap kishilik hoquq depsendichiliki toghrisida tekshürüsh élip baridighanliqini dep xitay elchixanisigha xet yéziptu. Emma xitay hökümiti ruxset qilmaptu. Lékin tashqi ishlar ministiri xaqan fidan'gha ruxset qildi. Shunga hakimiyettiki partiyege mensup parlamént ezaliri uyatliq hés qilghachqa manga inkas qayturalmidi dep oylaymen. ”

Türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidanning bu qétimqi xitay ziyariti jeryanida Uyghur mesilisini otturigha qoyghan qoymighanliqini sorap tashqi ishlar ministirliqigha élxet yollighan bolsaqmu téxiche jawab kelmidi. Undaqta néme üchün xaqan fidan bu heqte bir bayanat bermidi? istanbuldiki ibni xaldun uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining doktoranti mewlan tengriqut ependi, xaqan fidanning yéqinda bu heqte bayanat bérish éhtimalliqi barliqini ilgiri sürdi.

“Iyi” partiyesining parlamént ezasi ayxan erel ependi2020-yili 6-ayning 2-küni türkiye parlaméntigha so'al xéti sunup türkiyening sabiq tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghludin “Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysaning türkiyege kélishige qachan ruxset qilisiler?” dep sorighanidi. Emma bügün'giche jawab bérilmigen. Türkiyening asasiy qanunining 98-maddisi bilen türkiye parlaménti nizamnamisining 96-maddisigha bina'en, türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidanning bu so'al xétige yazma halda jawab bérish mejburiyiti bar iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.