“түркийә җумһурийити вә түрк дуняси” йиғинида уйғурларниң еғир вәзийити оттуриға қоюлди

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2023.10.25
Prof-Dr-mehmet-oz1024 Түркийәниң пайтәхти әнқәрәдә ечилған “түркийә җумһурийити вә түрк дуняси” йиғинда түрк оҗақлири тәшкилатиниң рәиси мәһмәт өз ечилиш нутқи сөзләватиду, 2023-йили 21-өктәбир, әнқәрә
RFA/Erkin Tarim

Түркийәниң пайтәхти әнқәрәдә 10-айниң 21-күни ечилған “түркийә җумһурийити вә түрк дуняси” мавзулуқ йиғинда уйғурларниң 20-әсирдә елип барған мустәқиллиқ күрәшлири вә уйғурларниң һазирқи еғир вәзийити оттуриға қоюлди. Бу йиғин түркийә җумһурийити қурулғанлиқиниң 100 йиллиқини хатириләш мунасивити билән өткүзүлгән болуп, түрк оҗақлири тәшкилати рәиси мәһмәт өз әпәнди ечилиш нутқи сөзлиди. Түрк оҗақлири тәшкилатиниң баш катипи, пирофессор доктор мәһмәт шаһингөз әпәнди “түркий хәлқләрниң мустәқиллиқ күрәшлири” темисида, әнқәрә университети тарих пәнлири пирофессори үчләр булдуқ әпәнди “түркийәниң түрк дунясиға болған көз қариши”, пирофессор доктор ибраһим әтһәм атнур әпәнди “түрк дунясиниң 21-әсирдики йүзлиниши” темисида доклат бәрди.

Мәзкур йиғинни 1912-йили қурулған түркийәдики әң чоң аммиви тәшкилатлардин бири һесаблинидиған түрк оҗақлири тәшкилати уюштурған болуп, йиғинға аммиви тәшкилат мәсуллири, идарә-җәмийәт рәһбәрлири вә алий мәктәп оқутқучи вә оқуғучилиридин болуп 500 әтрапида киши иштирак қилди. Пирофессор доктор мәһмәт өз әпәнди ечилиш нутқида уйғурлар тоғрисида тохтилип мундақ деди: “мән дәрд-әләмләрни һәргиз селиштурмаймән. Әгәр ғәззәдики вәқәгә болған көз қаришимизни ениқ оттуриға қойған болсақ, 2018-йилидин тартип шәрқий түркистанда уйғур миллити өлүмгә ташлап қоюлди. Шәрқий түркистан тоғрисида түркийә авазини чиқардиму? дуняви күч болуш көрүши давамлишиватиду. Бу күрәштә қайси дөләт кимдин пайдилиниватиду, буниң билән мениң карим йоқ. Мән уйғурлар мәсилисигә көңүл бөлимән. Бирләшкән дөләтләр тәшкилатида әнглийә вәкилиниң башчилиқида тәклип тәйярланған, бу яхши иш. Бәзи дөләтләр уйғур мәсилисидин пайдилинишқа урунуши мумкин. Лекин хитайниң уйғурларға елип бериватқан инсанийәткә қарши җинайитидин ибарәт қилмишини нәзәрдин сақит қилғили болмайду. Әгәр иҗтимаий таратқуларни ишлитиватқан болсиңиз хитайниң уйғур яш-өсмүрләрниң меңисини қандақ ююватқанлиқини көрүвалалайсиз. Һазир шәрқий түркистанлиқ яш-өсмүрләр миллий вә диний кимликидин узақлаштурулди. Биз дунядики мәсилиләргә миллий вә инсаний нуқтидин қариялисақ тоғра қариған болимиз” .

Түркийәниң пайтәхти әнқәрәдә ечилған “түркийә җумһурийити вә түрк дуняси” йиғиндин бир көрүнүш, 2023-йили 21-өктәбир, әнқәрә
Түркийәниң пайтәхти әнқәрәдә ечилған “түркийә җумһурийити вә түрк дуняси” йиғиндин бир көрүнүш, 2023-йили 21-өктәбир, әнқәрә
RFA/Erkin Tarim

Арқидин әнқәрәдики ғази университети пирофессори, түрк оҗақлири тәшкилатиниң баш катипи мәһмәт шаһингөз әпәнди бәргән доклатида, уйғурлар өткән әсирдә қурған икки җумһурийити тоғрисида тохталди. У, мундақ деди: “1931-йили шәрқий түркистанда йүз бәргән қозғилаңлар нәтиҗисидә, 1933-йили шәрқий түркистан ислам җумһурийити қурулған. Бу җумһурийәтниң қурулушиниң ғәрбий түркистандики түркий хәлқләргә яман нәмунә болушидин қорққан совет иттипақи, хитай билән тил бириктүрүп мәзкур җумһурийәтни йоқ қиливәткән. 1944-Йили шәрқий түркистанниң шималидики ғулҗида шәрқий түркистан җумһурийити елан қилинған. 1949-Йилиниң ахирида шәрқий түркистан коммунист хитай тәрипидин бесивелинғандин кейин миллий армийә йоқ қилинған. Әйни вақиттики шәрқий түркистан рәһбәрлириниң бәзилири суйиқәст билән өлтүрүлгән. Бәзилири болса чәт әлгә қечишқа мәҗбур болған. Шәрқий түркистанлиқларниң мустәқиллиқ көрүши 74 йилдин буян давам қилмақта. ”

У сөзиниң ахирида түрк оҗақлири тәшкилати болуш сүпити билән “шәрқий түркистандики қериндашлириниң немә дәрд-әләмләрни тартиватқанлиқини яхши билидиғанлиқини, түркийәдә, түркий җумһурийәтлиридә шәрқий түркистан мәсилисини давамлиқ күн тәртипкә елип келидиғанлиқини, пәқәтла шәрқий түркистан мәсилисинила әмәс қирим татарлири, ирақ кәркүк вә мусулдики түркмәнләр, явропадики түркләрниң мәсилилириниму күн тәртипкә елип келип, һәл қилиш йоллири издәшни давам қилидиғанлиқи” ни тәкитлиди.

 “түркийә җумһурийити вә түрк дуняси” мавзулуқ йиғин ахирида зияритимизни қобул қилған уйғур академийәси баш катипи абдулһәмид қарахан әпәнди йиғинниң яхши өткәнликини, бу йиғинда уйғурларниң тарихи, мустәқиллиқ күрәшлири вә бүгүн дучар болуватқан ирқий қирғинчилиқниң оттуриға қоюлушиниң зор әһмийәткә игә икәнликини баян қилди.

Түркийә җумһурийитиниң қурулғанлиқи 1923-йили 10-айниң 29-күни рәсмий җакарланған болуп, қурулушиниң 100 йиллиқи мунасивити билән түркийәниң һәр қайси җайлирида һәр хил паалийәтләр өткүзүлмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.