Профессор мәсут уяр: “уйғур яшларни һәрбий мәктәптә оқутуш, түркийәниң узун муддәтлик истратегийәси иди”

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2022.08.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Профессор мәсут уяр: “уйғур яшларни һәрбий мәктәптә оқутуш, түркийәниң узун муддәтлик истратегийәси иди” Профессор мәсут уяр әпәнди мәзкур мақалисидә 2000-йилиниң бешида әнқәрәдә қолға чүшүргән һәрбий мәктәп оқуғучилириға аит архипта түркийә қуруқлуқ армийиси мәктипидин айрилиш үчүн мәктәп мудириға илтимас сунған раһми ярбағ исимлик уйғур оқуғучи. 1946-Йили 1-өктәбир, әнқәрә.
RFA/Erkin Tarim

Түркийә анталийәдики билим университети профессори мәсут уяр әпәндиниң “индепендент” (мустәқил) тор гезитидә 30-июл елан қилған мақалисидә, түркийә җумһурийити йеңи қурулған мәзгилләрдә, түркийәниң шәрқий түркистандин оқуғучи елип келип һәрбий мәктәпләрдә оқутқанлиқи мисаллар билән оттуриға қоюлған. У мақалисидә, буниң түркийәниң узун муддәтлик истратегийәси икәнликини илгири сүргән.

Профессор мәсут уяр әпәнди мәзкур мақалисидә 2000-йилиниң бешида әнқәрәдә қолға чүшүргән һәрбий мәктәп оқуғучилириға аит архипта раһми ярбағ исимлик уйғур оқуғучиниң қуруқлуқ армийәси мәктипидин айрилиш үчүн мәктәп мудириға сунған илтимасиға орун бәргән. Раһми ярбағ 1946-йили 10-айниң 10-күни қуруқлуқ армийәси мәктипигә язған илтимасида, өзиниң оттура вә толуқ оттура мәктәпни һәрбий мәктәптә оқуғанлиқини, америкаға оқушқа бериш үчүн һәрбий мәктәптин айрилишни қарар қилғанлиқини баян қилған.

Мақалидә йәнә раһми ярбағ башчилиқидики 7 уйғур яшниң 1939-йили түркийәгә келип һәрбий мәктәпкә тизимға алдурғанлиқи баян қилинған.

Раһми ярбағ исимлик уйғур оқуғучиниң түркийә қуруқлуқ армийиси мәктипидин айрилиш үчүн мәктәп мудириға сунған илтимаси. 1946-Йили 1-өктәбир, әнқәрә.
Раһми ярбағ исимлик уйғур оқуғучиниң түркийә қуруқлуқ армийиси мәктипидин айрилиш үчүн мәктәп мудириға сунған илтимаси. 1946-Йили 1-өктәбир, әнқәрә.
RFA/Erkin Tarim

Бу мақалидә илгири сүрүлгәнләр тоғрисида көз қаришини игиләш үчүн узун йил пенсийәгә чиққан генерал мәмәт риза бекинниң йенида ишлигән, шәрқий түркистан вәхписиниң сабиқ рәиси һамутхан көктүрк әпәнди өз вақтида һәрбий мәктәптә оқуш үчүн кәлгән 7 нәпәр уйғурниң төти билән учрашқанлиқини, иккисиниң вәтинигә қайтип хитай тәрипидин өлтүрүлгәнликини илгири сүрди.

Түркийәдә, түркий хәлқләрдин болған яшларни түркийәгә елип келип һәрбий мәктәпләрдә оқутуш, 1923-йили совет иттипақи қизил армийәси әзәрбәйҗанни бесивалғандин кейин башланған. Түркийә тунҗи қилип, ирандики түркий хәлқләрдин болған яшларни түркийәдики һәрбий мәктәпләргә әкелип оқутушқа башлиған. Бу оқуғучиларни түркийәниң һәр қайси дөләтләрдә турушлуқ әлчихана вә консулханилири таллап әвәткән. Һамутхан көктүрк әпәнди уйғур оқуғучиларни муһәммәтимин буғра таллап, әйни вақиттики түркийәниң афғанистанда турушлуқ баш әлчиси шәвкәт әсәндал арқилиқ түркийәдики һәрбий мәктәпләргә орунлаштурулғанлиқини илгири сүрди.

. Профессор доктор мәсут уяр әпәндиниң мақалисидә түркийә җумһурийитиниң қурғучиси мустафа камал ататүркниң йолйоруқи билән уйғур вә башқа түркий хәлқләрдин болған яшларниң түркийәгә әкелип һәрбий мәктәптә оқутулғанлиқи, буниңдики мәқсәтниң улар мәктәпни пүттүргәндин кейин вәтинигә қайтип мустәқиллиқ көрүши қилиши икәнлики, буниң әйни замандики түркийә һөкүмитиниң узун муддәтлик истратегийәси икәнлики илгири сүрүлгән. Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған әнқәрәдики хаҗәттәпә университети оқутқучиси, уйғур тәтқиқат институти мудири доктор әркин әкрәм әпәнди түркийәниң 1938-йили мустафа камал ататүрк вапат болғучә болған арилиқта бундақ бир истратегийәсиниң барлиқини, иккинчи дуня урушидин кейин түркийәниң бу сияситиниң өзгәргәнликини илгири сүрди.

1930-Йилларда түркийәгә келип һәрбий мәктәпләрдә оқуған уйғурлардин мәмәт риза бекин түркийә армийәсидә хизмәт қилип, генерал болғаниди. У, түрк армийәсидә вәзипә өтәш җәрянида брюсселдики шималий атлантик әһди тәшкилати баш шитабида вәзипә өтәш билән бирликтә корейә урушиға иштирак қилған. Раһми ярбағ әпәнди болса һәрбий мәктәптин айрилғандин кейин тиҗарәт билән шуғулланған. У, 2012-йили әнқәрәдә аләмдин өткән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.