Уйғур тарихини түркийәдә тонуштуруш төһпикари аһсән батур аләмдин өтти

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2022.08.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Уйғур тарихини түркийәдә тонуштуруш төһпикари аһсән батур аләмдин өтти Доктор аһсән батур әпәнди түркчигә тәрҗимә қилип нәшр қилдурған китаблардин иккисиниң муқависи.
RFA/Erkin Tarim

Уйғур тарихчилириниң, җүмлидин чәтәл тарихчилириниң уйғурлар вә түркләр тарихи һәққидики әсәрлирини түркчигә тәрҗимә қилип тонуштурушта нами кәң тонулған, уйғурларниң даңлиқ тарихчиси турғун алмасниң “уйғурлар” намлиқ әсирини 2010-йили түркчигә тәрҗимә қилип, “селенга” нәшриятида нәшр қилдурған доктор аһсән батур әпәнди 8-айниң 1-күни истанбулда аләмдин өтти. У, уйғур тарихчилар язған китабларни тунҗи болуп түркийәдә нәшр қилип тарқатқан киши болуп, уйғур вә түрк тарих тәтқиқатиға зор төһпә қошқан.

Мәлум болушичә, түрк тарихчиларниң уйғурлар тоғрисида язған китаб вә мақалилири түркийәдә көпләп нәшр қилинған болсиму, лекин илгири уйғур тарихчилар язған китаблар түркийәдә нәшр қилинмиғаникән. Тунҗи болуп доктор аһсән батур әпәнди 2010-йили уйғур тарихчиси турғун алмасниң “уйғурлар” намлиқ китабини түркчигә тәрҗимә қилип, нәшр қилдурди.

Турғун алмасниң “уйғурлар” намлиқ китаби уйғур елидә нәшр қилинғандин кейин хитай һөкүмитиниң қаттиқ тәнқид һуҗумлириға учрап, уйғурларниң бу әсәрни оқуши чәкләнгәниди. Нәтиҗидә, бу китабниң тәсири түркийә тарихчилири арисиғиму йетип келип, китаб нәшр қилинип 10 йилдин кейин, аһсән батур буни түркчигә тәрҗимә қилип, түркийә илим саһәсигә елип киргәниди.

Турғун алмасниң “уйғурлар” намлиқ әсири 3 бөлүмдин тәркиб тапқан болуп, биринчи бөлүм орхун уйғур ханлиқи, иккинчи бөлүм қараханийлар вә үчинчи бөлүм уйғур идиқут дөлитидин ибарәт. Әсәр 445 бәттин тәркиб тапқан болуп, китабниң түркчә тәрҗимиси түркийәдә арқа-арқидин 3 қетим бесип тарқитилди.

Аһсән батур әпәнди 2010-йили 4-айниң 21-күни зияритимизни қобул қилип, “уйғурлар” намлиқ әсәрниң илмий қиммити һәққидә тохтилип мундақ дегәниди: “мән китабниң кириш сөзидиму яздим. Асасий пайдилиниш китаби дәп қобул қилишимиз керәк. Чүнки турғун алмас хитайчини яхши билгәчкә, хитай мәнбәлиридә мундақ дейилгән демәй, көпрәк өз көз қарашлирини язған. Бу әсәр алаһидә бир әсәр. Йәни тарихчилар пайдилиниш материяли қилип қолланса болиду”.

Доктор аһсән батур әпәнди “уйғурлар” намлиқ китабидин сирт йәкәндә қурулған сәидийә дөлитиниң тарихчиси мирза һәйдәр корагани язған “тарихий рәшиди” намлиқ китабни түркчигә тәрҗимә қилип, “селенга” нәшриятида нәшр қилдурған. У, йеқинда тарихчи әхмәт сулайман қутлуқ язған “қәдимдин 19-әсиргичә шинҗаң мәдәнийити вә уйғурлар” намлиқ китабни түркчигә тәрҗимә қилип, нәшр қилдурған. Тарих пәнлири бойичә магистирлиқни пүттүргән шәрқий түркистан вәхписиниң сабиқ рәиси һамутхан көктүрк әпәнди бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, доктор аһсән батурни 30 йилдин буян тонуйдиғанлиқини, түркийәдә тунҗи болуп уйғур тарихчилар язған тарих китаблирини түркчигә тәрҗимә қилип, түркийәдә уйғур тарих тәтқиқатиға зор төһпә қошқанлиқини билдүрди.

Измирдики әгә университети тарих пәнлири докторанти абдуллаһ җинқара әпәнди аһсән батурниң илмий вә тәрҗимә һаятиниң уйғур вә түрк тарихи һәққидики тәтқиқатларни чоңқурлаштурушта, болупму уйғурларниң өз тарихи һәққидики тәтқиқатлириниң түркийә алимлири вә оқурмәнлири тәрипидин билинишида муһим рол ойниғанлиқини тәкитлиди. У, мундақ деди: “аһсән батур пәқәт уйғурчидинла әмәс, башқа тиллардинму омумий түрк тарихи һәққидә нурғун китабларни тәрҗимә қилди. Түркий тилларда йезилған тарих китаблириниң түрк тарихчилар вә түрк оқурмәнләр тәрипидин билинишигиму зор төһпә қошти”.

Тәклимакан уйғур нәшриятиниң хоҗайини җелил туран әпәнди, доктор аһсән батурниң уйғурчидин башқа йәнә инглиз, рус, әрәб вә өзбек тиллиридин түркий хәлқләргә даир көп сандики китабларни тәрҗимә қилғанлиқини, униң вапатиниң тарих тәтқиқати үчүн зор бир йоқитиш икәнликини илгири сүрди.

Аһсән батур 1954-йили 8-айниң 17-күни түркийәниң ниғдә вилайитидә дуняға кәлгән. У, толуқ оттура мәктәпни истанбулда пүттүргәндин кейин истанбул маарип институти фирансуз тили кәспини пүттүргән. Арқидин мисирдики әләзһәр университетида оқуған. Оқуш пүттүргәндин кейин нәшриятларда тәрҗиман болуп ишлигән. Доктор аһсән батур тарих китаблирини нәшр қилиш үчүн, “селенга” нәшриятини қурған. У, уйғур вә өзбек тиллиридин сирт әрәбчә, инглизчә, фирансузчә вә рус тиллириниму яхши билидикән.

Доктор аһсән батур вапат болғандин кейин түркийәдики тонулған тарихчилар иҗтимаий таратқулар арқилиқ инкас йезип, униң вапатиниң тарих тәтқиқатидики зор бир йоқитиш икәнликини тәкитләшти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.