Uyghur tarixini türkiyede tonushturush töhpikari ahsen batur alemdin ötti

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2022.08.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Uyghur tarixini türkiyede tonushturush töhpikari ahsen batur alemdin ötti Doktor ahsen batur ependi türkchige terjime qilip neshr qildurghan kitablardin ikkisining muqawisi.
RFA/Erkin Tarim

Uyghur tarixchilirining, jümlidin chet'el tarixchilirining Uyghurlar we türkler tarixi heqqidiki eserlirini türkchige terjime qilip tonushturushta nami keng tonulghan, Uyghurlarning dangliq tarixchisi turghun almasning “Uyghurlar” namliq esirini 2010-yili türkchige terjime qilip, “Sélén'ga” neshriyatida neshr qildurghan doktor ahsen batur ependi 8-ayning 1-küni istanbulda alemdin ötti. U, Uyghur tarixchilar yazghan kitablarni tunji bolup türkiyede neshr qilip tarqatqan kishi bolup, Uyghur we türk tarix tetqiqatigha zor töhpe qoshqan.

Melum bolushiche, türk tarixchilarning Uyghurlar toghrisida yazghan kitab we maqaliliri türkiyede köplep neshr qilin'ghan bolsimu, lékin ilgiri Uyghur tarixchilar yazghan kitablar türkiyede neshr qilinmighaniken. Tunji bolup doktor ahsen batur ependi 2010-yili Uyghur tarixchisi turghun almasning “Uyghurlar” namliq kitabini türkchige terjime qilip, neshr qildurdi.

Turghun almasning “Uyghurlar” namliq kitabi Uyghur élide neshr qilin'ghandin kéyin xitay hökümitining qattiq tenqid hujumlirigha uchrap, Uyghurlarning bu eserni oqushi cheklen'genidi. Netijide, bu kitabning tesiri türkiye tarixchiliri arisighimu yétip kélip, kitab neshr qilinip 10 yildin kéyin, ahsen batur buni türkchige terjime qilip, türkiye ilim sahesige élip kirgenidi.

Turghun almasning “Uyghurlar” namliq esiri 3 bölümdin terkib tapqan bolup, birinchi bölüm orxun Uyghur xanliqi, ikkinchi bölüm qaraxaniylar we üchinchi bölüm Uyghur idiqut dölitidin ibaret. Eser 445 bettin terkib tapqan bolup, kitabning türkche terjimisi türkiyede arqa-arqidin 3 qétim bésip tarqitildi.

Ahsen batur ependi 2010-yili 4-ayning 21-küni ziyaritimizni qobul qilip, “Uyghurlar” namliq eserning ilmiy qimmiti heqqide toxtilip mundaq dégenidi: “Men kitabning kirish sözidimu yazdim. Asasiy paydilinish kitabi dep qobul qilishimiz kérek. Chünki turghun almas xitaychini yaxshi bilgechke, xitay menbeliride mundaq déyilgen démey, köprek öz köz qarashlirini yazghan. Bu eser alahide bir eser. Yeni tarixchilar paydilinish matériyali qilip qollansa bolidu”.

Doktor ahsen batur ependi “Uyghurlar” namliq kitabidin sirt yekende qurulghan se'idiye dölitining tarixchisi mirza heyder koragani yazghan “Tarixiy reshidi” namliq kitabni türkchige terjime qilip, “Sélén'ga” neshriyatida neshr qildurghan. U, yéqinda tarixchi exmet sulayman qutluq yazghan “Qedimdin 19-esirgiche shinjang medeniyiti we Uyghurlar” namliq kitabni türkchige terjime qilip, neshr qildurghan. Tarix penliri boyiche magistirliqni püttürgen sherqiy türkistan wexpisining sabiq re'isi hamutxan köktürk ependi bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, doktor ahsen baturni 30 yildin buyan tonuydighanliqini, türkiyede tunji bolup Uyghur tarixchilar yazghan tarix kitablirini türkchige terjime qilip, türkiyede Uyghur tarix tetqiqatigha zor töhpe qoshqanliqini bildürdi.

Izmirdiki ege uniwérsitéti tarix penliri doktoranti abdullah jinqara ependi ahsen baturning ilmiy we terjime hayatining Uyghur we türk tarixi heqqidiki tetqiqatlarni chongqurlashturushta, bolupmu Uyghurlarning öz tarixi heqqidiki tetqiqatlirining türkiye alimliri we oqurmenliri teripidin bilinishida muhim rol oynighanliqini tekitlidi. U, mundaq dédi: “Ahsen batur peqet Uyghurchidinla emes, bashqa tillardinmu omumiy türk tarixi heqqide nurghun kitablarni terjime qildi. Türkiy tillarda yézilghan tarix kitablirining türk tarixchilar we türk oqurmenler teripidin bilinishigimu zor töhpe qoshti”.

Teklimakan Uyghur neshriyatining xojayini jélil turan ependi, doktor ahsen baturning Uyghurchidin bashqa yene in'gliz, rus, ereb we özbék tilliridin türkiy xelqlerge da'ir köp sandiki kitablarni terjime qilghanliqini, uning wapatining tarix tetqiqati üchün zor bir yoqitish ikenlikini ilgiri sürdi.

Ahsen batur 1954-yili 8-ayning 17-küni türkiyening nighde wilayitide dunyagha kelgen. U, toluq ottura mektepni istanbulda püttürgendin kéyin istanbul ma'arip instituti firansuz tili kespini püttürgen. Arqidin misirdiki el'ezher uniwérsitétida oqughan. Oqush püttürgendin kéyin neshriyatlarda terjiman bolup ishligen. Doktor ahsen batur tarix kitablirini neshr qilish üchün, “Sélén'ga” neshriyatini qurghan. U, Uyghur we özbék tilliridin sirt erebche, in'glizche, firansuzche we rus tillirinimu yaxshi bilidiken.

Doktor ahsen batur wapat bolghandin kéyin türkiyediki tonulghan tarixchilar ijtima'iy taratqular arqiliq inkas yézip, uning wapatining tarix tetqiqatidiki zor bir yoqitish ikenlikini tekitleshti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.