Түркийә парламент рәиси мустафа шәнтоп: “шәрқий түркситандики балилар лагериға қамалған 2 милйон балини онтуп қалмаслиқимиз керәк!”

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2022.11.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
mustafa-shentop-1.jpg Түркийә парламент рәиси мустафа шәнтоп истанбулда өткүзүлгән “йетим вә игә-чақисиз балилар илмий муһакимә йиғини” да “шәрқий түркистандики балилар лагериға қамалған 2 милйон балини унтуп қалмаслиқимиз керәк!” деди. 2022-Йили ноябир.
RFA/Arslan

Түркийә парламентиниң рәиси мустафа шәнтоп, “шәрқий түркситанда икки милйондин артуқ балиниң аилисидин тартивелинип балилар лагериға суланғанлиқи вә уларниң мәдәнийәт ассимлатсийәсигә учраватқанлиқини онутмаслиқимиз керәк” деди. У бу сөзләрни “дуня балилар һоқуқи күни” мунасивити билән истанбулда өткүзүлгән “йитим вә игә-чақисиз балилар илмий муһакимә йиғини” ниң ечилиш мурасимида баян қилди.

У мундақ деди: “бүгүнки дуняда һәр бәш өсмүрдин бирси уруш вә һәрбий тоқунуш сәвәбидин зиянкәшликкә учримақта. Шәрқий түркситанда икки милйондин артуқ балиниң мәдәнийәт җәһәттин ассимлатсийә қилиниш үчүн, аилисидин айриветилгәнлики вә лагерларға суланғанлиқини онутмаслиқимиз керәк, биз бу мәсилини иҗтимаиймәсилә һәм йетим балилар мәсилиси дәп қараймиз”.

Мәркиизи истанбулдики “йетимләр вәхпи” тәрипидин “дуня балилар һоқуқи күни” мунасивити билән 19-20-ноябир күнлири истанбулда өткүзүлгән “йитим вә игә-чақисиз балилар” илмий муһакимә йиғиниға, түркийә парламентиниң рәиси, профессур мустафа шәнтоп, түркийә диний ишлар башқармисиниң рәиси әли әрбаш, истанбул универиситетиниң мудир вәкили халуқ алқан вә “йетимләр вәхпи” ниң рәиси мурат йилмаз қатарлиқ көп санда киши қатнашти.

Түркийә парламент рәиси мустафа шәнтоп истанбулда өткүзүлгән “йетим вә игә-чақисиз балилар илмий муһакимә йиғини” да “шәрқий түркистандики балилар лагериға қамалған 2 милйон балини унтуп қалмаслиқимиз керәк!” деди. 2022-Йили ноябир.

Мурат йилмаз әпәндиниң билдүрүшичә, бу йиғинда 21 нәпәр илмий тәтқиқатчи дуняниң охшимиған җайлирида қийинчилиққа учраватқан йетим балилар мәсилиси тоғрисида доклат бәргән. Бу йиғинда уйғур пәрзәнтлири дуч келиватқан еғир мәсилиләр тоғрисида мустәқил тәтқиқатчи нуриддин избасар әпәнди доклат бәргән. У доклатида шәрқий түркистандики уйғур балилириниң ата-анилиридин ариветилип, “ятақлиқ мәктәп” намидики балилар лагерлирида хитай услубидики меңә ююш маарипи билән тәрбийәлиниватқанлиқи җиддий ассимилатсийәгә учратқанлиқини дәлил-испатлар билән оттуриға қойған.

“йетимләр вәхпи” ниң рәиси мурат йилмаз әпәнди бизниң мәхсус зияритимизни қобул қилди. У бизниң уйғур балилар вә өсмүрләр тоғрисида сориған соаллиримизға җаваб берип, мундақ деди: “шәрқий түркистанда 2017-йилидин буян инсанларни омумйүзлүк қамап қоюватқан җаза лагерлири мәвҗут. Хитай бу җаза лагерлирини ‛қайта тәрбийәләш мәркизи‚, ‛кәспи маһарәт бойичә тәрбийәләш орни‚ дәп атавайқан болсиму, әмәлийәттә пүтүн дуняниң билгинидәк у йәрдики йиғиливелиш лагерлириниң мәқсити ирқий қирғинчилиқ елип бериштин ибарәттур. Д б т ниң ‛ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш әһдинамиси‚ дә, диний етиқади, мәдәнийити яки ирқи сәвәблик бир түркүм инсанларни мәқсәтлик һалда бир җайға мәҗбурий топлаш, йөткәш яки зораванлиқ қилиш, ирқий қирғинчилиқ җинайити шәқиклләндүриду, дәп бәлгиләнгән. Шәрқий түркситанда йүргүзиливатқан йиғивелиш лагерлири пүтүнләй б д т ниң бу әһдинамисидики бәлгиликимигә чүшиду. Хитайниң бу йиғивелиш лагерлириға уйғур әрлиринила әмәс, бәлки аяллар вә кичик балиларниму солап қоюватқанлиқи мәлум”.

mustafa-shentop-3.jpg

Мурат йилмаз әпәнди, хитайниң уйғур балилирини лагерларға қамашниң хитайниң “асасий қануни” ғиму хилап икәнликини тәкитләп, мундақ деди: “хитай ‛асас қануни‚ниң 54-маддисиға қарайдиған болсақ, ‛әгәр балилар ата-анилиридин айрилип қалса, уларни йеқин уруқ-туғқанлири һимайә қилип қарайду” дейилгән. Мушундақ туруқлуқ, хитай өзиниң ‛асасий қануни‚ниму дәпсәндә қилип, йиғивелиш лагерлириға соланған ата-аниларниң пәрзәнтлирини “дарилтам” намидики балилар лагерлириға қамимақта. Һазир у лагерларға қамалған милйонлиған шәрқий түркистанлиқ балиларниң җиддий рәвиштә хитайниң ассимилатсийә вә меңә ююш оператсийәсигә учраватқанлиқи мәлум болмақта. У лагерларда балиларниң ана тилида сөзлиши чәкләнгән, улар пәқәтла хитай тилида сөзләшкә мәҗбуриланмақта. Улар лагерларда өзлириниң миллий мәдәнийәтлири билән яшиялмайду, миллий тамақлирини йийәлмәйду, хитайлар бәргән чошқа гөши арилаштурулған тамақларни йейишкә мәҗбурланмақта. У балиларниң ата-анилири лагерлардин чиққан тәқдирдиму, уларни тапалиши мумкин әмәс, чүнки у балиларниң из-дирики йоқитиветилгән, һәтта бәзи балиларни хитай аилилиригә беқивелиш үчүн бериветгәнлики мәлум. Бу темидики мәлуматлар хәлқара таратқуларда елан қилиниватқан һәр хил хәвәр вә мақалиларда дәлил-испатлиқ йорутулмақта.”

Мурат йилмаз әпәнди сөзиниң ахирида, уйғур балиларни бу еғир қисмәтләрдин қутулдуруш тоғрисида мураҗиәт қилип, мундақ деди: “шәрқий түркситандики балилар тоғрисида пәвқуладдә қийин мәсилиләрниң барлиқини билип туриватимиз. Мән ‛йитим вә игә-чақисиз балилар‚ илмий муһакимә йиғинниң ечилиш мурасимида тәкитлигинимдәк, дуня, шәрқий түркистандики балиларни қутқузивелиш үчүн бир қутқузуш һәрикити елип бериши керәк”.

Биз йәнә уйғурларға вакаләтән бу йиғинға қатнашқан шәрқий түркситан нузугүм җәмийитиниң рәиси мунәввәр өз уйғур ханимниң уйғур балилар мәсилилири тоғрисидики пикир-қарашлирини алдуқ. У, уйғур балилириниң мәсилилири тоғрисида бу хилдики йиғин вә программиларниң көпләп орунлаштурулуши, шәрқий түркситанда зулум астида қалған пәрзәнтләр үчүн дуня җамаитини ойғитиш вә уларниң диққитини бу мәсилигә қаритишта зор рол ойнайдиғанлиқини билдүрди. У йәнә бу хилдики паалийәтләр, муһаҗирәттики уйғур җамаитиниму балилар мәсилисидин ибарәт бу тәхирсиз вә җиддий темиға йеқиндин көңүл бөлүшкә үндәйду, деди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.